"Αν μπορούσες να δεις τη ζωή σου από την αρχή μέχρι το τέλος, θα άλλαζες κάτι;"
Θυμάμαι πως, πλησιάζοντας προς το φινάλε του, το Arrival αφήνει οριστικά πίσω του τον μανδύα της επιστημονικής φαντασίας και μετατρέπεται σε μια βαθιά υπαρξιακή αλληγορία, ικανή να αγγίξει οικουμενικά ερωτήματα για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Arrival: Η ταινία που άξιζε περισσότερα Όσκαρ
Ήταν το 2016 και βρισκόμουν για δεύτερη φορά στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας. Εκείνη τη χρονιά θα βλέπαμε ταινίες όπως το La La Land, το Nocturnal Animals, το The Magnificent Seven και το Hacksaw Ridge.
Πάνω απ' όλα, όμως, ήταν η χρονιά του Arrival του Ντενί Βιλνέβ.
Μια ταινία που απέσπασε σχεδόν καθολική αναγνώριση από την πρώτη της προβολή, σε σημείο που όλοι θεωρούσαν ότι η κριτική επιτροπή, υπό την προεδρία του Σαμ Μέντες, είχε ουσιαστικά να επιλέξει ανάμεσα σε αυτήν και στο φιλμ του Τομ Φορντ.
Αντί γι' αυτό, σχεδόν σαν να ήθελε να απομακρυνθεί από το χολιγουντιανό παρελθόν του θεσμού, το βραβείο κατέληξε στον Λαβ Ντίαζ για το The Woman Who Left. Μια ταινία διάρκειας 228 λεπτών, για την οποία δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πόσοι αισθάνθηκαν πραγματικά την ανάγκη να γράψουν έστω και μία γραμμή.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πως το Arrival ήταν η ταινία που άξιζε περισσότερο τη διάκριση.
Βασισμένο σε ένα από τα διηγήματα του Τεντ Τσιάνγκ, από τη συλλογή Stories of Your Life, το Arrival ξεκινά με εντυπωσιακό τρόπο. Ο Βιλνέβ δημιουργεί από τα πρώτα λεπτά μια σχεδόν χειροπιαστή ένταση, στηριζόμενος σε μια ρεαλιστική και απόλυτα πειστική κινηματογραφική προσέγγιση.
Η γλωσσολόγος Λουίζ Μπανκς (Έιμι Άνταμς) ανακαλεί τον θάνατο της δωδεκάχρονης κόρης της. Στη συνέχεια, η ιστορία μάς μεταφέρει στο παρελθόν, όταν δώδεκα εξωγήινα διαστημόπλοια εμφανίζονται ξαφνικά στη Γη.
Η Λουίζ επιλέγεται να συμμετάσχει σε μια ομάδα επιστημόνων, μαζί με τον θεωρητικό φυσικό Ίαν Ντόνελι (Τζέρεμι Ρένερ), υπό την καθοδήγηση του συνταγματάρχη Γουέμπερ (Φόρεστ Γουίτακερ). Αποστολή τους είναι να επικοινωνήσουν με τους εξωγήινους επισκέπτες και να ανακαλύψουν τους λόγους της άφιξής τους.
Ωστόσο, η εχθρότητα των ανθρώπων και ο φόβος απέναντι στο διαφορετικό αποδεικνύονται εμπόδια εξίσου μεγάλα με την απόλυτη απουσία ενός κοινού τρόπου επικοινωνίας με αυτά τα παράξενα πλάσματα.
Ένα αριστούργημα που επαναπροσδιόρισε ένα ολόκληρο κινηματογραφικό είδος
Η επιστημονική φαντασία μάς έχει χαρίσει σπουδαίες κινηματογραφικές στιγμές κατά τον 21ο αιώνα. Ο ίδιος ο Ντενί Βιλνέβ, άλλωστε, αναμένεται να ολοκληρώσει τον Δεκέμβριο τη δική του σπουδαία τριλογία του Dune.
Θα μπορούσαμε επίσης να αναφερθούμε στις τρεις ταινίες του Matrix που ακολούθησαν την πρώτη, το 1999, στο κινηματογραφικό σύμπαν του Cloverfield, στις δύο νεότερες ταινίες του Mad Max ή στο Signs. Υπάρχει, βέβαια, και το ερώτημα κατά πόσο ταινίες όπως το Children of Men ή το Erase the Mind μπορούν να ενταχθούν σε αυτή την κατηγορία.
Το Arrival, όμως, κινείται σε διαφορετικό επίπεδο.
Κι αυτό γιατί χρησιμοποιεί την επιστημονική φαντασία ως μέσο για να συνδυάσει την ιστορική, κοινωνική και πολιτισμική ανάλυση με τη φιλοσοφία και τον υπαρξισμό. Παράλληλα, ενσωματώνει στοιχεία ανθρωπολογίας και αντιμετωπίζει την επικοινωνία ως ένα οικουμενικό φαινόμενο.
Στη συζήτηση μπαίνουν οι θεωρίες του Τούλιο Ντε Μάουρο, του Έντουαρντ Σαπίρ και του Μπέντζαμιν Γουόρφ, η θεωρία της σχετικότητας, αλλά και η διαρκής αντιπαράθεση ανάμεσα στην έννοια του πεπρωμένου και τον ντετερμινισμό.
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι το Arrival δεν επιλέγει να υποστηρίξει αποκλειστικά κάποια από αυτές τις προσεγγίσεις. Αντίθετα, τις ενώνει σε μια εξαιρετικά όμορφη κινηματογραφική και αφηγηματική σύνθεση.
Η Λουίζ, ο Ίαν και οι υπόλοιποι επιστήμονες εργάζονται αδιάκοπα για να δημιουργήσουν μια γέφυρα επικοινωνίας με τα μυστηριώδη πλάσματα.
Ο Βιλνέβ μάς τα παρουσιάζει μέσα από μια εκπληκτική σκηνή, η οποία συνομιλεί με την κινηματογραφική κληρονομιά του Στίβεν Σπίλμπεργκ, καταφέρνοντας μάλιστα να την ξεπεράσει.
Αυτές οι εικόνες μιλούν για την κοινή ανθρώπινη επιθυμία της γνώσης και της μάθησης.
Ο πραγματικός εχθρός, σχεδόν από επιλογή, δεν είναι η πίστη, την οποία η ταινία αναδεικνύει σε μια οικουμενική ανθρώπινη πράξη, αλλά η θρησκεία όταν λειτουργεί ως θεσμός εξουσίας και μηχανισμός ελέγχου που τροφοδοτείται από τον φόβο.
Αυτή η προσέγγιση δίνει στην ταινία και μια ιδιαίτερα σαφή πολιτική διάσταση.
Ένα ταξίδι για να ανακαλύψουμε ξανά την ενσυναίσθηση και το θάρρος
Το Arrival ανατρέπει ριζικά την παραδοσιακή αντίληψη της εξωγήινης εισβολής.
Σε αντίθεση με ταινίες όπως το Independence Day ή το War of the Worlds, η συνάντηση με μια εξωγήινη νοημοσύνη δεν παρουσιάζεται ως απειλή για την ανθρωπότητα, αλλά ως ευκαιρία να ανακαλύψουμε ξανά την ενσυναίσθηση, την ικανότητα να ακούμε και τον αλτρουισμό.
Τα λεγόμενα "επτάποδα" δεν είναι εισβολείς. Αντίθετα, προσφέρουν ένα μη γραμμικό σύστημα επικοινωνίας, το οποίο επιτρέπει στην ανθρωπότητα να ξεπεράσει ορισμένους από τους βαθύτερους γνωστικούς, πολιτισμικούς και γλωσσικούς περιορισμούς της.
Η Λουίζ αποκτά την ικανότητα να προβλέπει και να θυμάται το μέλλον, συμπεριλαμβανομένης της τραγικής κατάληξης της κόρης που θα αποκτήσει με τον Ίαν. Εκείνος, ωστόσο, δεν θα μπορέσει ποτέ να αποδεχθεί αυτή τη συγκλονιστική αλήθεια.
Έτσι, το Arrival μετατρέπεται σε ένα ταξίδι γύρω από την εξέλιξη και τη διαρκή αλλαγή.
Στο επίκεντρό του βρίσκεται η ίδια η δομή της ανθρώπινης σκέψης, η οποία ίσως έχει πλέον εγκλωβιστεί σε συγκεκριμένα μοτίβα, δημιουργώντας μια πραγματική χρονική και υπαρξιακή φυλακή.
Ο Ντενί Βιλνέβ δημιουργεί μια διαδρομή κατά την οποία η ατομική συνείδηση μετασχηματίζεται σε μέρος ενός συλλογικού οργανισμού. Η αντίληψη διευρύνεται και οδηγεί σε μια πραγματικότητα όπου το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συνυπάρχουν ταυτόχρονα.
Κάτι ανάλογο είχε επιχειρήσει, κατά κάποιον τρόπο, και ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ με το 2001: A Space Odyssey, παρουσιάζοντας επίσης μια κυκλική αντίληψη του χρόνου.
Η διαφορά είναι ότι ο Κιούμπρικ προσέγγισε το θέμα με μεγαλύτερη ψυχρότητα και αποστασιοποίηση.
Το Arrival, αντίθετα, με τη μουσική του Μαξ Ρίχτερ, επιλέγει έναν δρόμο βαθιά συναισθηματικό.
Παρά τα πάντα, η ταινία εξακολουθεί να πιστεύει στον άνθρωπο. Ακόμη και στην περίπτωση ενός αυταρχικού Κινέζου ηγέτη, ο οποίος συγκλονίζεται όταν ακούει από τη Λουίζ τα λόγια που του είχε πει η σύζυγός του λίγο πριν πεθάνει.
Μια ταινία που αδικήθηκε κατάφωρα από την Ακαδημία
Οι εξωγήινοι δέχονται επίθεση από μια ομάδα Αμερικανών στρατιωτών, οι οποίοι έχουν ριζοσπαστικοποιηθεί από εξτρεμιστές που επικαλούνται, όπως συνηθίζεται, τον λόγο του Θεού.
Την ίδια στιγμή, οι μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις φτάνουν ένα βήμα πριν από μια γενικευμένη σύγκρουση, εξαιτίας της λανθασμένης ερμηνείας ορισμένων λέξεων των εξωγήινων.
Η γνώση είναι το κλειδί της σωτηρίας.
Και εκείνοι που μπορούν να οδηγήσουν την ανθρωπότητα προς αυτή την κατεύθυνση είναι όσοι αναζητούν την αρμονία και όχι την εξουσία. Άνθρωποι όπως η Λουίζ και ο Ίαν.
Πρόκειται για μια προειδοποίηση που σήμερα μοιάζει ιδιαίτερα επίκαιρη, αν αναλογιστούμε όσα συνέβησαν στον κόσμο κατά τη δεκαετία που ακολούθησε την κυκλοφορία της ταινίας.
Το Arrival, χάρη και στην εξαιρετική φωτογραφία του Μπράντφορντ Γιανγκ, δεν εγκαταλείπει ποτέ τον τραγικό του χαρακτήρα.
Ωστόσο, ο πόνος δεν απορρίπτεται ούτε παρουσιάζεται ως κάτι αποκλειστικά αρνητικό. Αντιμετωπίζεται απλώς ως μέρος ενός κύκλου, μιας ευρύτερης οικουμενικής πραγματικότητας.
Η Λουίζ δεν υπομένει παθητικά ένα πεπρωμένο που έχει προκαθοριστεί από κάποια ανώτερη δύναμη.
Αντίθετα, προχωρά στην ύψιστη και ταυτόχρονα πιο σπαρακτική πράξη: επιλέγει συνειδητά να αποδεχθεί τη ζωή της στο σύνολό της.
Αποφασίζει να φέρει στον κόσμο την κόρη της, να αγαπήσει κάθε στιγμή της χαράς που θα της προσφέρει και να βιώσει τον αναπόφευκτο πόνο της ασθένειας και της απώλειας.
Είναι μια επιλογή που ταυτόχρονα αμφισβητεί και εξυψώνει την έννοια της ελεύθερης βούλησης.
Μια άνευ όρων αποδοχή της ζωής, της μνήμης και όλων όσων πρόκειται να συμβούν.
Το Arrival κατάφερε να συγκεντρώσει περίπου 220 εκατομμύρια δολάρια στο παγκόσμιο box office.
Ωστόσο, μετά την απογοήτευση του Φεστιβάλ Βενετίας, ακολούθησε ακόμη μία από την Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου.
Παρά τις οκτώ υποψηφιότητές του για Όσκαρ, κέρδισε μόλις ένα βραβείο, εκείνο του Καλύτερου Ήχου.
Τη μεγαλύτερη προσοχή συγκέντρωσαν τελικά το σαρωτικό La La Land, το υπερεκτιμημένο Moonlight και το Manchester by the Sea.
Όμως το Arrival άξιζε πολύ περισσότερα.
