Γιατί η δολοφονία του JFK συνεχίζει να είναι η μεγαλύτερη εμμονή της πολιτικής ιστορίας;

Εξήντα τρία χρόνια μετά τη δολοφονία που συγκλόνισε τον κόσμο, εξακολουθούμε να αναζητούμε μια μεγαλύτερη αλήθεια. Μήπως τελικά το μυστήριο μάς συναρπάζει περισσότερο από τη λύση του;

Πρόσθεσε το esquire ως προτεινόμενη πηγή στην Google

Δεν έχω ζήσει τη δεκαετία του 1960 και δεν ήμουν ούτε καν ιδέα όταν ανακοινώθηκε ο θάνατος του John F. Kennedy. Σίγουρα δεν έχω προσωπικές αναμνήσεις από την αμερικανική κοινωνία που πάγωσε εκείνο το μεσημέρι στις 22 Νοεμβρίου του 1963, αλλά ακόμα και σήμερα, έχω την αίσθηση ότι γνωρίζω εκείνη την ημέρα καλύτερα από πολλές άλλες ιστορικές στιγμές που συνέβησαν όσο ήμουν ζωντανός.

Έχω δει αμέτρητες φορές το φιλμ του Abraham Zapruder. Έχω διαβάσει για τον Lee Harvey Oswald, τον Jack Ruby, τη CIA, τη Μαφία και την Κούβα. Έχω παρακολουθήσει ντοκιμαντέρ που υπόσχονταν να αποκαλύψουν επιτέλους τι συνέβη στο Ντάλας. Κάθε φορά που πιάνω το θέμα συζήτησης με φίλους, επιστρέφω στην ίδια ερώτηση. Γιατί εξακολουθεί να με συναρπάζει μια δολοφονία που συνέβη πριν από περισσότερα από εξήντα χρόνια; Νομίζω ότι η απάντηση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στον Kennedy. Βρίσκεται κυρίως σε εμάς.

Ένα μεσημέρι που άλλαξε την Αμερική

Ας το πάρουμε από την αρχή για όσους που, είτε δεν γνωρίζουν, είτε βαρέθηκαν να το χτυπήσουν στο Google. Είναι 12:30 το μεσημέρι, 22 Νοεμβρίου 1963 και η προεδρική αυτοκινητοπομπή διέσχιζε την Dealey Plaza στο Ντάλας. Ο Kennedy κάθεται στο πίσω μέρος μιας ανοιχτής λιμουζίνας, δίπλα στην Jacqueline και μπροστά τους βρίσκεται ο κυβερνήτης του Τέξας John Connally με την σύζυγό του. Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα ακούγονται πυροβολισμοί. Ο Αμερικανός πρόεδρος σκοτώνεται, ο Connally τραυματίστηκε και η αυτοκινητοπομπή κατευθύνεται εσπευσμένα στο νοσοκομείο Parkland. Μισή ώρα αργότερα ο Kennedy έχει ανακηρυχθεί επίσημα νεκρός.

Η αστυνομία συλαμβάνει τον Lee Harvey Oswald, έναν 24χρονο πρώην πεζοναύτη που εργαζεται στο Texas School Book Depository, το κτίριο από το οποίο, σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, είχαν προέλθει οι πυροβολισμοί. Δύο ημέρες αργότερα, στις 24 Νοεμβρίου, ο ιδιοκτήτης νυχτερινού κέντρου Jack Ruby πυροβόλησε και σκότωσε τον Oswald, μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες. Είναι κάπου εκεί, πιστεύω, ποθ γεννήθηκε η μεγαλύτερη εμμονή της σύγχρονης αμερικανικής ιστορίας. Διότι ο βασικός ύποπτος δεν οδηγήθηκε ποτέ σε δίκη. Δεν υπήρξε ποτέ η ευκαιρία να εξεταστούν δημόσια οι ισχυρισμοί του, να αμφισβητηθεί η εκδοχή του και να δοκιμαστεί η υπόθεση σε μια δικαστική διαδικασία. Ο άνθρωπος που κατηγορήθηκε για τη δολοφονία του προέδρου δολοφονήθηκε ο ίδιος, πριν προλάβει να δικαστεί.

Αν ήθελε κάποιος να γράψει το σενάριο ενός πολιτικού θρίλερ, δύσκολα θα σκεφτόταν πιο αποτελεσματική αρχή.

Η θεωρία συνωμοσίας

Το 1964, η Επιτροπή Warren καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Oswald ενήργησε μόνος. Η υπόθεση, τουλάχιστον σε επίσημο επίπεδο, έμοιαζε να έχει κλείσει. Μόνο που δεν έκλεισε ποτέ, έτσι δεν είναι. Οι αμφισβητήσεις πολλαπλασιάστηκαν. Ήταν πράγματι δυνατόν ένας άνθρωπος να πραγματοποιήσει τους πυροβολισμούς στον διαθέσιμο χρόνο; Τι συνέβη με τη λεγόμενη "μαγική σφαίρα"; Γιατί υπήρχαν αντικρουόμενες μαρτυρίες και τι ακριβώς γνώριζαν οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών για τον Oswald πριν από τη δολοφονία; Κάπου στα μέσα του 1979, μια επιτροπή της Βουλής των Αντιπροσώπων κατέληξε ότι ο Kennedy πιθανότατα δολοφονήθηκε στο πλαίσιο συνωμοσίας, στηριζόμενη κυρίως σε ακουστικά στοιχεία που υποδείκνυαν έναν δεύτερο ένοπλο άντρα. Το 1982 ωστόσο, μια νέα επιστημονική αξιολόγηση αμφισβήτησε αυτή την ακουστική ανάλυση. Ακόμη και οι επίσημες έρευνες, δηλαδή, δεν άφησαν πίσω τους μια εντελώς ενιαία εικόνα. Ύστερα ήρθαν τα βιβλία, τα ντοκιμαντέρ και φυσικά το JFK του Oliver Stone το 1991, μια εξαιρετικά επιδραστική ταινία η οποία, ανεξάρτητα από τις ιστορικές της ανακρίβειες και τις αμφισβητούμενες ερμηνείες της, έκανε τη δυσπιστία απέναντι στην επίσημη εκδοχή μέρος της μαζικής κουλτούρας.

Δεν πρόκειται για μια μικρή ομάδα ανθρώπων που αναζητούν μυστικούς πράκτορες πίσω από κάθε γωνία, ούτε κάποιο ξεχασμένο επεισόδιο των X-Files. Σε δημοσκόπηση της Gallup το 2023, το 65% των Αμερικανών πίστευε ότι στη δολοφονία υπήρξε συνωμοσία και για μια υπόθεση που έχει κλείσει έξι δεκαετίες, το ποσοστό είναι εντυπωσιακό. Από την άλλη, ένα μεγάλο εξίσου ποσοστό Αμερικανών, πιστεύει ότι ποτέ δεν πήγαμε στο φεγγάρι.

Αν όμως η αλήθεια βρίσκεται ήδη μπροστά μας;

Αυτό είναι το σημείο στο οποίο αρχίζω να προβληματίζομαι περισσότερο. Τον Μάρτιο του 2025, η αμερικανική κυβέρνηση προχώρησε σε νέα μεγάλη δημοσιοποίηση αποχαρακτηρισμένων εγγράφων για τη δολοφονία του Kennedy. Ακολούθησαν και άλλες δημοσιεύσεις, ακόμη και φέτος τον Ιανουάριο. Οι ερευνητές απέκτησαν πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες για τη δράση των μυστικών υπηρεσιών, την παρακολούθηση διπλωματικών αποστολών και το περιβάλλον του Ψυχρού Πολέμου. Ωστόσο, από τα στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί και εξεταστεί δεν έχει προκύψει κάποια οριστική απόδειξη που να ανατρέπει το βασικό συμπέρασμα για τον Oswald.

Εδώ υπάρχουν δύο ενδεχόμενα που απασχολούν εξίσου το κοινό που ψάχνει και θα συνεχίσει να ψάχνει. Το πρώτο είναι ότι εξακολουθούμε να αγνοούμε κάτι ουσιαστικό. Ότι ορισμένα στοιχεία χάθηκαν, αποκρύφθηκαν ή δεν αξιολογήθηκαν ποτέ σωστά. Δεν είναι παράλογο να ζητάμε πλήρη διαφάνεια από κρατικούς μηχανισμούς που έχουν αποδεδειγμένα διατηρήσει μυστικά και έχουν παραδεχτεί σοβαρές αστοχίες στη διαχείριση της υπόθεσης. Το δεύτερο, όμως, είναι σχεδόν πιο ανησυχητικό. Να γνωρίζουμε ήδη το μεγαλύτερο μέρος της αλήθειας, αλλά να αρνούμαστε να το αποδεχτούμε.

Κι αν ένας 24χρονος, χωρίς κάποιο μεγαλειώδες σχέδιο που να έχει αποδειχθεί, κατάφερε πράγματι να δολοφονήσει τον ισχυρότερο άνθρωπο στον κόσμο; Είναι ενδεχομένως μια εξήγηση υπερβολικά πεζή για ένα τόσο συγκλονιστικό γεγονός που το ανθρώπινο μυαλό απλά δεν μπορεί να δεχτεί. Γιατί; Γιατί το αντίθετο σενάριο, το σκοτεινό, είναι πολύ πιο βαθιά σκοτεινό και ελκυστικό. Μας είναι ευκολότερο να φανταστούμε σκοτεινούς διαδρόμους στην Ουάσινγκτον, μυστικές συμφωνίες και ανθρώπους που κινούν τα νήματα της παγκόσμιας πολιτικής, παρά να αποδεχτούμε ότι η Ιστορία μπορεί να αλλάξει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα εξαιτίας ενός και μόνο ανθρώπου.

Δεν πιστεύω ότι πρέπει να απορρίπτουμε κάθε θεωρία συνωμοσίας αυτομάτως. Η Ιστορία μάς έχει διδάξει ότι πραγματικές συνωμοσίες, παράνομες επιχειρήσεις και κρατικές συγκαλύψεις έχουν υπάρξει. Αλλά υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο να υποψιάζεσαι και στο να αποδεικνύεις. Το γεγονός ότι η CIA απέκρυψε πληροφορίες δεν αποδεικνύει ότι οργάνωσε τη δολοφονία και το γεγονός ότι μια μαρτυρία παρουσιάζει αντιφάσεις, δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι υπάρχει δεύτερος δολοφόνος. Ότι ένα έγγραφο παρέμεινε απόρρητο για δεκαετίες δεν σημαίνει ότι περιέχει το μυστικό που περιμέναμε.

Από την άλλη, το ότι οι θεωρίες συνωμοσίας συχνά βασίζονται σε αυθαίρετες συνδέσεις δεν απαλλάσσει τις αρχές από την υποχρέωση να εξηγούν τα λάθη και τις παραλείψεις τους.

Αυτό που με ενοχλεί περισσότερο είναι ότι η υπόθεση Kennedy έχει μετατραπεί, για πολλούς, σε ζήτημα πίστης. Όποιος αποδέχεται τα συμπεράσματα της Επιτροπής Warren θεωρείται αφελής και όποιος αμφισβητεί την επίσημη εκδοχή χαρακτηρίζεται συνωμοσιολόγος. Έχουμε καταλήξει να διαλέγουμε στρατόπεδο αντί να εξετάζουμε τα στοιχεία και φοβάμαι ότι ακόμη κι αν αύριο εμφανιζόταν ένα απολύτως αυθεντικό, καθοριστικό τεκμήριο, θα υπήρχαν άνθρωποι που θα το αντιμετώπιζαν ως μία ακόμη απόπειρα συγκάλυψης.

Ίσως να μη θέλουμε πραγματικά να λυθεί το μυστήριο

Ναι, γιατί υπάρχει και αυτό. Ο Kennedy δεν υπήρξε απλώς ένας Αμερικανός πρόεδρος. Έγινε σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής, των υποσχέσεων και των αντιφάσεών της. Ο θάνατός του σε ηλικία 46 ετών πάγωσε την εικόνα του στον χρόνο και δεν πρόλαβε να "γεράσει" πολιτικά μπροστά στους Αμερικανούς όπως οι υπόλοιποι της γενιάς του και μετέπειτα. Δεν πρόλαβε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες όλων των επιλογών που θα έκανε σε μια δεύτερη θητεία και έμεινε για πάντα στο μυαλό του κόσμου, ως ο νέος πρόεδρος στην ανοιχτή λιμουζίνα που πέφτει νεκρός πριν προλάβει να αποδείξει κάτι σε μια ακόμα πολιτική μάχη.

Ίσως γι' αυτό δυσκολευόμαστε να δεχτούμε ότι η ιστορία του μπορεί να έχει μια τόσο απλή και βίαιη κατάληξη. Όσο υπάρχει ένα αναπάντητο ερώτημα, υπάρχει και η υπόσχεση μιας μεγάλης αποκάλυψης. Ενός εγγράφου που θα εμφανιστεί, μιας μαρτυρίας που θα ξεχαστεί σε κάποιο συρτάρι, μιας τελευταίας λεπτομέρειας που θα ανατρέψει όσα πιστεύαμε. Έτσι επιστρέφουμε ξανά στο Ντάλας, στο έκτο πάτωμα του Texas School Book Depository, στα 26 δευτερόλεπτα της ταινίας του Zapruder, σε εκείνο το αυτοκίνητο που στρίβει στην Elm Street. Δεν γνωρίζω αν κάποτε θα έχουμε μια απάντηση που θα ικανοποιεί τους πάντες. Μπορεί η επίσημη εκδοχή να περιγράφει σωστά τα βασικά γεγονότα. Εκείνο που θεωρώ βέβαιο είναι πως η δολοφονία του JFK έχει πάψει εδώ και πολλά χρόνια να αφορά αποκλειστικά το ποιος πάτησε τη σκανδάλη.

Αφορά τη σχέση μας με την εξουσία, την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και την ανάγκη μας να πιστεύουμε ότι πίσω από κάθε τεράστια ιστορική τραγωδία κρύβεται μια εξίσου τεράστια εξήγηση. Να αναζητούμε μια απάντηση στο πολύ πιο τρομακτικό ενδεχόμενο ότι ο κόσμος μπορεί να αλλάξει για πάντα, χωρίς να υπάρχει απαραίτητα κάποιο μεγάλο σχέδιο από πίσω.

Αυτό είναι που δεν θα ξεπεράσουμε ποτέ για ένα και μοναδικό λόγο. Ότι δεν είμαστε έτοιμοι για αυτό.