Πώς τα καρτέλ της Λατινικής Αμερικής μετατράπηκαν σε παγκόσμιες εγκληματικές αυτοκρατορίες

Τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατο του Pablo Escobar, μια νέα γενιά αρχηγών με πιο χαρακτηριστικό τον El Mencho, μετέτρεψε το εμπόριο ναρκωτικών σε μια παγκόσμια, αδυσώπητη βιομηχανία. H ιστορία των καρτέλ, είναι η ιστορία μιας αυτοκρατορίας που συνεχώς αλλάζει πρόσωπα. Και δεν έχει καμία διάθεση να αφήσει τις σελίδες άγραφες.

Στα τέλη του 20ού αιώνα, το όνομα ενός ανθρώπου που ξεπήδησε κυριολεκτικά από το πουθενά, έγινε σχεδόν συνώνυμο με το ίδιο το εμπόριο ναρκωτικών. Ο Pablo Escobar σκαρφάλωσε την σκάλα της παραγωγής και εμπορίας κοκαΐνης με τρομαχτικό ρυθμό, σε σημείο που έμοιαζε να έχει ξεπηδήσει από κάποιο σκοτεινό έπος της Λατινικής Αμερικής.

Γιατί έπος; Γιατί μέχρι και τον θάνατό του -και ενδεχομένως και έπειτα- υπήρξε για τον κόσμο της Κολομβίας ταυτόχρονα δαίμονας και λαϊκός ήρωας. Για όλους εμάς τους υπόλοιπους, αποτέλεσε το πρόσωπο μιας εποχής όπου τα καρτέλ ξεκίνησαν να λειτουργούσαν σχεδόν σαν παράλληλα κράτη.

Έχουν περάσει τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατό του και το τοπίο έχει αλλάξει. Οι αυτοκρατορίες των καρτέλ δεν εξαφανίστηκαν και στο κέντρο της σημερινής εποχής βρίσκεται μια άλλη μορφή. Ο Nemesio Oseguera Cervantes, γνωστός διεθνώς ως El Mencho και ο άνθρωπος πίσω από το Jalisco New Generation Cartel. Η ιστορία που συνδέει αυτές τις δύο φιγούρες είναι στην πραγματικότητα η ιστορία του ίδιου του παγκόσμιου εμπορίου ναρκωτικών. Από την εποχή της κολομβιανής κυριαρχίας μέχρι τη σημερινή μεξικανική υπεροχή. Μοιάζει με νέο κύκλο των Narcos αλλά, όπως και η σειρά, το παρακάτω δεν βασίζεται σε αληθινή ιστορία. Είναι η ίδια η ιστορία.

Eric VANDEVILLE Getty Images / IDEAL Image

 

Η γέννηση των σύγχρονων καρτέλ

Το εμπόριο κοκαΐνης δεν γεννήθηκε τη δεκαετία του 80. Ήταν όμως εκείνη η δεκαετία συγκεκριμένα, που το μεταμόρφωσε σε μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων. Στην Κολομβία, μια γενιά διακινητών, αντιλήφθηκε ότι η ζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορούσε να μετατραπεί σε έναν από τους πιο κερδοφόρους παράνομους κλάδους στον κόσμο.

Το πιο ισχυρό δίκτυο αυτής της περιόδου ήταν το Medellín Cartel. Υπό την ηγεσία του Escobar, η οργάνωση έφτασε να ελέγχει τη συντριπτική πλειονότητα της κοκαΐνης που εισερχόταν στις ΗΠΑ με ποσά ασύλληπτα. Υπολογίζεται ότι ο Escobar κέρδιζε δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, σε βαθμό που μέρος των χρημάτων κυριολεκτικά καταστρεφόταν από την υγρασία στις αποθήκες όπου φυλάσσονταν. Είναι από τις ιστορίες που όλοι μας, είχαμε κάπου διαβάσει ή δει σε κάποιο ντοκιμαντέρ.

Αλλά το Medellín δεν ήταν απλώς μια εγκληματική επιχείρηση. Ήταν μια μηχανή εξουσίας. Ο Escobar επηρέαζε εκλογές, διέφθειρε αξιωματούχους και χρηματοδοτούσε κοινωνικά έργα στις φτωχογειτονιές, χτίζοντας μια παράξενη σχέση λαϊκής υποστήριξης. Ταυτόχρονα κήρυξε έναν ανελέητο πόλεμο εναντίον του κολομβιανού κράτους, χρησιμοποιώντας βομβιστικές επιθέσεις, δολοφονίες δικαστών και δημοσιογράφων – για όσους θυμούνται έφτασε στο σημείο να ρίξει αεροπλάνο για να δολοφονήσει μόνο εναν άνθρωπο.

Ο θάνατος του Escobar το 1993, έπειτα από μια πολυετή καταδίωξη από τις κολομβιανές αρχές και τις αμερικανικές υπηρεσίες, θεωρήθηκε τότε το τέλος μιας εποχής. Στην πραγματικότητα ήταν απλώς η αρχή μιας νέας.

 

Το Μεξικό μπαίνει στο παιχνίδι

Μετά την πτώση του Medellín και την αποδυνάμωση του Cali Cartel, το εμπόριο ναρκωτικών δεν εξαφανίστηκε. Απλώς άλλαξε την "βάση" της επιχείρησής του. Το κέντρο βάρους πέρασε σταδιακά στο Μεξικό, όπου οι οργανώσεις ξεκίνησαν αρχικά να λειτουργούν μόνο ως μεταφορείς. Ωστόσο κατά την διάρκεια της παράδοσης των φορτίων -που διαρκώς μεγάλωναν εξαιτίας της ανάγκης της αγοράς μιας και ο Escobar είχε φύγει από το παιχνίδι- αντιλήφθηκαν ότι μπορούσαν να ελέγξουν ολόκληρη την αλυσίδα.

Κάπως έτσι γεννήθηκαν τα μεγάλα μεξικανικά καρτέλ. Ονόματα όπως το Sinaloa Cartel και ο ηγέτης του, Joaquín "El Chapo" Guzmán, έγιναν παγκοσμίως γνωστά. Το νέο μοντέλο δεν βασιζόταν μόνο στην κοκαΐνη αλλά σε μια πολυμορφία προϊόντων όπως μεθαμφεταμίνη, ηρωίνη και αργότερα συνθετικά οπιοειδή – για την ακρίβεια είναι οι Μεξικανοί που ευθύνονται για την μεγάλη εισροή ηρωίνης στην αγορά την δεκαετία του '90/

Σε αντίθεση με τα παλιά κολομβιανά καρτέλ, οι μεξικανικές οργανώσεις λειτουργούσαν συχνά σαν αποκεντρωμένα δίκτυα. Αυτό τις έκανε πιο ανθεκτικές. Η σύλληψη ενός αρχηγού δεν σήμαινε απαραίτητα και την κατάρρευση της οργάνωσης. Η αντίληψη αυτή μιας Λερναίας Ύδρας που ξαναέβγαζε κεφάλια, ήταν η μεγάλη διαφοροποίηση σε σχέση με το καρτέλ του Escobar που ήταν καθαρά προσωποκεντρικό.

 

Η άνοδος του El Mencho

Το El Mencho δεν σημαίνει κάτι. Δεν είναι κάποιο παρατσούκλι με κάποιο νόημα ή κάποια σκοτεινή διαδρομή όπως θα μας είχε αφηγηθεί μια τηλεοπτική σειρά με τους χαρακτήρες της. Σημαίνει απλά, "Ο τύπος που τον φωνάζουν Mencho". Και αυτό σε αναστατώνει κάπως περισσότερο. Η διαδρομή του El Mencho θυμίζει το τυπικό αφήγημα της περιοχής. Δηλαδή φτώχεια, μετανάστευση στις ΗΠΑ, μικροεγκληματικότητα και τελικά ένταξη στον κόσμο των καρτέλ.

Ο Oseguera Cervantes πέρασε ένα διάστημα στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου συνελήφθη για μικροπαραβάσεις πριν απελαθεί στο Μεξικό. Εκεί εντάχθηκε στον κόσμο των διακινητών και σταδιακά ανέβηκε στην ιεραρχία. Η μεγάλη του ευκαιρία ήρθε μετά τη διάλυση μιας άλλης οργάνωσης, της Milénio Cartel, όπου από τα συντρίμμια της γεννήθηκε το Jalisco New Generation Cartel (CJNG). Όταν πέρασε στα χέρια του, το μετέτρεψε σε μία από τις πιο ισχυρές εγκληματικές οργανώσεις στον κόσμο.

Σε αντίθεση με την εικόνα του Escobar, που συχνά παρουσιαζόταν ως λαϊκιστής "ευεργέτης", ο El Mencho αντιπροσωπεύει μια νέα γενιά αρχηγών. Η φήμη του CJNG βασίζεται στην ωμή στρατιωτική δύναμη, σε σημείο που νομίζεις ότι βλέπεις Sicario. Bαριά οπλισμένες μονάδες, τεθωρακισμένα οχήματα και επιχειρήσεις που θυμίζουν παραστρατιωτική οργάνωση. Είχαν μάθει από τα λάθη των προηγούμενων καρτέλ και, το πιο σημαντικό, είχαν σοβαρό εμπόρευμα να προστατέψουν.
 

Η νέα βιομηχανία των συνθετικών ναρκωτικών

Η πιο σημαντική διαφορά ανάμεσα στην εποχή του Escobar και στη σημερινή εποχή είναι το ίδιο το προϊόν. Η κοκαΐνη εξακολουθεί να αποτελεί βασικό εμπόρευμα, όμως το πραγματικό παιχνίδι πλέον παίζεται στα συνθετικά ναρκωτικά. Ουσίες όπως η φαιντανύλη (σ.σ.: ένα εξαιρετικά ισχυρό οπιοειδές) έχουν αλλάξει ριζικά την οικονομία του εμπορίου. Σε αντίθεση με την κοκαΐνη, που απαιτεί καλλιέργεια φυτών και περίπλοκες μεταφορές, τα συνθετικά ναρκωτικά μπορούν να παραχθούν σε εργαστήρια με χημικές πρώτες ύλες.

Αυτό, για το καρτέλ, σημαίνει μεγαλύτερα κέρδη και μικρότερο ρίσκο. Τα μεξικανικά καρτέλ και ιδιαίτερα το CJNG βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής. Η παραγωγή και διακίνηση συνθετικών ουσιών έχει μετατρέψει το σύγχρονο εμπόριο ναρκωτικών σε κάτι που θυμίζει περισσότερο διεθνή βιομηχανία παρά παραδοσιακή εγκληματική δραστηριότητα. Ήταν μια καλα οργωμένη "μπίζνα" και οι αρχηγοί της θα έκαναν τα πάντα για να διατηρηθεί.

 

Το πέρασμα των καρτέλ στην ποπ κουλτούρα

Η ιστορία των καρτέλ δεν έμεινε περιορισμένη στα αστυνομικά αρχεία. Με τα χρόνια μετατράπηκε σε ένα από τα πιο ισχυρά αφηγήματα της σύγχρονης ποπ κουλτούρας και το έχουμε δει μέσα από δεκάδες ταινίες. Όμως οι σοβαρές παραγωγές έγιναν για την τηλεόραση.

Σειρές όπως το Narcos με το "αδερφάκι" του, Mexico, έφεραν στο ευρύ κοινό τις ιστορίες των κολομβιανών και μεξικανικών καρτέλ. Μας άρεσε γιατί για πρώτη φορά, είδαμε κομμάτια από ιστορίες που δεν θα μπορούσαμε να διαβάσουμε, παρά μόνο αν είχαμε πρόσβαση σε αρχεία της CIA. Είναι όμως και όλη αυτή η δραματουργία που φέρνουν αυτές οι σειρές σωστά; Πολιτική ίντριγκα, ωμή βία και η κλασική αφήγηση της ανόδου και πτώσης ενός εγκληματικού "βασιλιά". Αρέσουν σε όλους και κανείς δεν σκέφτεται πως έχει να κάνει με ναρκωτικά. Καλώς ή κακώς αυτή είναι η αλήθεια.

Η επιτυχία τους, που φαίνεται στα νούμερα των τηλεθεατών, αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο. Την ανθρώπινη γοητεία απέναντι σε φιγούρες εξουσίας που κινούνται εκτός νόμου. Όπως οι γκάνγκστερ της αμερικανικής εποχής της Ποτοαπαγόρευσης ή οι μαφιόζοι της Σικελίας, έτσι και οι αρχηγοί των καρτέλ έχουν μετατραπεί σε σύγχρονους αντιήρωες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πραγματικότητα είναι λιγότερο σκοτεινή. Στο Μεξικό, ο πόλεμος κατά των ναρκωτικών έχει κοστίσει εκατοντάδες χιλιάδες ζωές τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Πλέον χάνονται παιδιά κάτω των 17, όχι επειδή κάνουν χρήση, αλλά επειδή δουλεύουν για τα καρτέλ.

Agencia Press South Getty Images / IDEAL Image

Το τέλος και η αρχή μιας νέας Λερναίας Ύδρας

Η εποχή του El Mencho έκλεισε απότομα. Σε μια μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση στο Χαλίσκο, οι μεξικανικές δυνάμεις ασφαλείας εντόπισαν το κρησφύγετό του. Η επιχείρηση κατέληξε σε ανταλλαγή πυρών και ο El Mencho τραυματίστηκε θανάσιμα, πεθαίνοντας λίγο αργότερα ενώ μεταφερόταν αεροπορικώς στην Πόλη του Μεξικού.

Ο θάνατός του δεν έφερε και δεν θα έφερνε ησυχία. Μέσα σε λίγες ώρες, μέλη του καρτέλ έστησαν οδοφράγματα, έκαψαν οχήματα και επιτέθηκαν σε υποδομές σε πολλές πολιτείες του Μεξικού. Ήταν μια επίδειξη ισχύος που παραπέμπει στην αλλαγή της Escobar αντίληψης που αναφέραμε νωρίτερα. Ότι η εξουσία των καρτέλ δεν εξαρτάται ποτέ αποκλειστικά από έναν άνθρωπο και πώς κάποια πράγματα, δεν θα τελειώσουν τόσο εύκολα.

Το παραπάνω, είναι ίσως το πιο σταθερό μοτίβο στην ιστορία του οργανωμένου εγκλήματος στη Λατινική Αμερική. Από τον Pablo Escobar μέχρι σήμερα, κάθε πτώση ενός "βασιλιά" γεννά ένα νέο κενό εξουσίας και υπάρχει πάντα κάποιος διαθέσιμος να το γεμίσει. Οι οργανώσεις έχουν μάθει να επιβιώνουν από τους ηγέτες τους και έχουν πλέον δομές, κεφάλαια, οπλισμό, δίκτυα και ανθρώπους που μπορούν να συνεχίσουν.

Κάπου ανάμεσα στην πραγματικότητα και την αφήγηση που βλέπουμε στις σειρές και στις ταινίες, η ιστορία των καρτέλ συνεχίζει να γράφεται. Όχι πια μόνο στα βουνά της Κολομβίας ή στις ερήμους του Μεξικού. Αυτά είναι για το Narcos. Πλέον, υπάρχει ένα παγκόσμιο δίκτυο όπου το έγκλημα, η οικονομία και η πολιτική συναντιούνται με τρόπους που δύσκολα χωρούν σε ένα απλό αφήγημα.

Και από τον Escobar μέχρι τον El Mencho, η ιστορία αυτή συνεχίζεται όσα κεφάλια και αν κοπούν.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για πολιτικές εξελίξεις, συνεντεύξεις διασήμων, συμβουλές για αντρική μόδα και συνταγές για φαγητό και πότο στο esquire.com.gr