Η ταινία που κυκλοφόρησε πριν 15 χρόνια και γέννησε το Stranger Things

Όταν το Super 8 του J.J. Abrams κυκλοφόρησε στις αίθουσες το 2011, έμοιαζε αρχικά με μια όμορφη, νοσταλγική sci-fi περιπέτεια ενηλικίωσης. Με τα χρόνια, όμως, έγινε πιο ξεκάθαρο ότι η σημασία του ήταν μεγαλύτερη απ’ όσο φαινόταν τότε. Δεν ήταν απλώς μια ταινία που κοιτούσε με αγάπη προς το παρελθόν. Ήταν, με τον τρόπο της, η αφετηρία για ολόκληρο το κύμα νοσταλγίας που θα κυριαρχούσε αργότερα σε σινεμά και τηλεόραση.

Υπάρχουν ταινίες που ξεκινούν κάτι μεγάλο χωρίς να το καταλαβαίνουμε αμέσως. Το Super 8 ανήκει ακριβώς σε αυτή την κατηγορία. Είναι ένα μικρό κινηματογραφικό διαμάντι με έντονη vintage αίσθηση, που ξανάφερε στο προσκήνιο την ανάγκη για ιστορίες φτιαγμένες από μυστήριο, εφηβική φιλία, εξωγήινες απειλές και εκείνη τη γλυκόπικρη αίσθηση ότι η παιδική ηλικία τελειώνει τη στιγμή που αρχίζεις να φοβάσαι πραγματικά τον κόσμο.

Η ταινία που άνοιξε τον δρόμο για το Stranger Things

Στην καρδιά της ταινίας βρίσκεται η αγάπη του Abrams για τον Steven Spielberg. Όχι απλώς ως αναφορά ή ως στιλιστικό δάνειο, αλλά ως ολόκληρη κινηματογραφική γλώσσα. Ο Spielberg ήταν ο δημιουργός που έμαθε σε γενιές θεατών να κοιτούν τον ουρανό με φόβο και θαυμασμό, να βλέπουν την περιπέτεια μέσα από τα μάτια των παιδιών και να νιώθουν ότι το άγνωστο μπορεί να είναι ταυτόχρονα τρομακτικό και λυτρωτικό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος συμμετείχε και ως παραγωγός στο Super 8.

Η ιστορία μάς μεταφέρει στο 1979, σε μια μικρή πόλη του Οχάιο. Ένα από εκείνα τα μέρη που μοιάζουν ήσυχα, σχεδόν ακίνητα, μέχρι να αποδειχθεί ότι κάτω από την επιφάνεια κρύβονται τραύματα, μυστικά και φόβοι. Στο κέντρο βρίσκεται ο Joe, ένας έφηβος που έχει χάσει πρόσφατα τη μητέρα του σε ένα τραγικό ατύχημα. Ο πατέρας του, ο σερίφης Jack Lamb, προσπαθεί να διαχειριστεί το πένθος και την ευθύνη, ενώ ο Joe βρίσκει καταφύγιο στους φίλους του και στο σινεμά.

Η παρέα του αποτελείται από τον Charles, τον Preston, τον Cary και τον Martin. Όλοι τους συμμετέχουν στο μικρό κινηματογραφικό όνειρο του Charles, ο οποίος θέλει να γυρίσει μια ταινία τρόμου με κάμερα Super 8. Στην ομάδα μπαίνει και η Alice, κόρη του Louis, του ανθρώπου που συνδέεται με τον θάνατο της μητέρας του Joe. Ανάμεσα στον Joe και την Alice δημιουργείται σταδιακά ένας δεσμός, ο οποίος κουβαλά πάνω του το βάρος των λαθών των ενηλίκων.

Όλα αλλάζουν μια νύχτα, όταν τα παιδιά, ενώ γυρίζουν τη μικρού μήκους ταινία τους, γίνονται μάρτυρες ενός τρομακτικού σιδηροδρομικού δυστυχήματος. Ένα τρένο εκτροχιάζεται μπροστά στα μάτια τους και η μικρή πόλη μετατρέπεται ξαφνικά σε πεδίο στρατιωτικής επιχείρησης. Ο συνταγματάρχης Nelec και οι δυνάμεις του στρατού φτάνουν για να ελέγξουν την κατάσταση, όμως σύντομα γίνεται σαφές ότι το δυστύχημα δεν ήταν απλώς ένα ατύχημα. Κάτι έχει δραπετεύσει.

Ένα ερωτικό γράμμα στον Spielberg και στο σινεμά των ’80s

Το Super 8 λειτουργεί σαν μια μηχανή του χρόνου. Ο Abrams επιστρέφει στο σινεμά των ’70s και των ’80s, όχι για να το αντιγράψει ψυχρά, αλλά για να ξαναβρεί την αίσθηση που το έκανε τόσο δυνατό. Μέσα στην ταινία υπάρχουν καθαρές αντανακλάσεις από τις Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου, το E.T., τους Goonies και γενικότερα από εκείνη την εποχή όπου οι έφηβοι πρωταγωνιστές μπορούσαν να κουβαλήσουν ολόκληρες περιπέτειες στους ώμους τους.

Ήταν μια περίοδος όπου το mainstream σινεμά έβλεπε τα παιδιά και τους εφήβους όχι απλώς ως κοινό, αλλά ως ήρωες. Οι ιστορίες τους είχαν φαντασία, κίνδυνο, χιούμορ, σκοτάδι και συναίσθημα. Ο Abrams καταλαβαίνει αυτή την παράδοση και τη χρησιμοποιεί με εμφανή τρυφερότητα. Το Super 8 δεν προσπαθεί να κρύψει τις επιρροές του. Αντίθετα, τις φοράει περήφανα.

Η σκηνή του εκτροχιασμού του τρένου είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική. Είναι θέαμα, τρόμος, θόρυβος και χάος, αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί σαν αναφορά σε μια πολύ προσωπική μυθολογία του Spielberg, ο οποίος είχε από μικρός εμμονή με τις συγκρούσεις τρένων και τις κινηματογραφούσε ως παιδί. Το Super 8 παίρνει αυτή την εικόνα και τη μετατρέπει σε σημείο εκκίνησης μιας ιστορίας για την απώλεια, την ενοχή και την ενηλικίωση.

Ο εξωγήινος, από την άλλη, δεν είναι απλώς ένα τέρας. Είναι ο καταλύτης που αναγκάζει την πόλη να αποκαλύψει τις πληγές της. Η φαινομενικά ήσυχη επαρχιακή Αμερική του Abrams δεν είναι τόσο αθώα όσο δείχνει. Οι ενήλικες κουβαλούν θυμό, τύψεις, αποτυχίες και μισές αλήθειες. Ο Jack και ο Louis μισούνται, και το μίσος τους απειλεί να περάσει στα παιδιά τους, σαν άδικη κληρονομιά.

Ακόμη και μέσα στην παρέα των παιδιών, όμως, τα πράγματα δεν είναι απλά. Ο Charles, που σκηνοθετεί την ταινία τρόμου, είναι δημιουργικός αλλά ανασφαλής, αυταρχικός και ζηλιάρης. Η σχέση που αρχίζει να σχηματίζεται ανάμεσα στον Joe και την Alice τον πληγώνει, γιατί ο ίδιος έχει αισθήματα για εκείνη. Έτσι, το Super 8 δεν περιορίζεται στο μυστήριο του εξωγήινου. Παρακολουθεί και τις μικρές, καθημερινές εκρήξεις της εφηβείας.

Η ταινία κινείται με έναν ρυθμό που ξέρει πότε να γίνει θορυβώδης και πότε να χαμηλώσει. Ο φόβος χτίζεται μέσα από ήχους, σκιές, κενά βλέμματα και πράγματα που δεν φαίνονται ολόκληρα. Αυτή είναι και η πιο ξεκάθαρη σπιλμπεργκική της πλευρά: το τέρας δεν χρειάζεται να εμφανιστεί αμέσως για να γίνει απειλητικό. Το άγνωστο, όταν χρησιμοποιείται σωστά, είναι συχνά πιο δυνατό από οποιοδήποτε εφέ.

Η ενοχή των ενηλίκων και ο φόβος του διαφορετικού

Καθώς τα παιδιά ξαναβλέπουν το υλικό από τη νύχτα του εκτροχιασμού, αντιλαμβάνονται ότι μέσα από τα συντρίμμια έχει ξεφύγει ένα πλάσμα. Σύντομα αποκαλύπτεται ότι το τρένο δεν βγήκε τυχαία από τις ράγες. Υπεύθυνος είναι ο καθηγητής φυσικών επιστημών Thomas Woodward, ένας άνθρωπος που κάποτε συμμετείχε στην ομάδα που κρατούσε και μελετούσε το εξωγήινο ον στην Area 51.

Εδώ το Super 8 συνομιλεί με την παλιά αμερικανική επιστημονική φαντασία των ’50s και των ’60s, αλλά και με την κουλτούρα των UFO που άνθισε μέσα στο κλίμα φόβου του Ψυχρού Πολέμου. Η Area 51, οι στρατιωτικές συγκάλυψεις, το πλάσμα που αντιμετωπίζεται σαν απειλή πριν καν γίνει κατανοητό — όλα αυτά ανήκουν σε μια γνωστή μυθολογία. Ο Abrams, όμως, δεν ενδιαφέρεται μόνο για τη νοσταλγία. Τη χρησιμοποιεί για να μιλήσει για κάτι πιο ανθρώπινο.

Στον πυρήνα της, η ταινία είναι μια ιστορία για το πένθος και τη συγχώρεση. Ο Joe δεν έχει χάσει μόνο τη μητέρα του. Έχει χάσει και την αίσθηση ασφάλειας που είχε ο κόσμος του. Η Alice, από την άλλη, κουβαλά την ντροπή και την ενοχή ενός πατέρα που συνδέεται με αυτή την απώλεια. Οι δυο τους έρχονται κοντά όχι επειδή αγνοούν το παρελθόν, αλλά επειδή διαισθάνονται ότι δεν μπορούν να ζήσουν για πάντα μέσα σε αυτό.

Το ίδιο ισχύει και για τον εξωγήινο. Η βία του είναι πραγματική, όμως η ταινία μάς οδηγεί σταδιακά να καταλάβουμε από πού προέρχεται. Δεν είναι ένα απόλυτο κακό. Είναι ένα πλάσμα που φυλακίστηκε, βασανίστηκε, χρησιμοποιήθηκε και κυνηγήθηκε. Ο συνταγματάρχης Nelec γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από στρατιωτικός ανταγωνιστής. Είναι η έκφραση μιας ανθρώπινης τάσης να φοβόμαστε και να καταστρέφουμε ό,τι δεν καταλαβαίνουμε.

Όταν η Alice απάγεται, ο Joe και οι φίλοι του αναλαμβάνουν δράση με τον τρόπο που μόνο τα παιδιά μπορούν στις ταινίες αυτού του είδους: με θάρρος, αφέλεια, επινοητικότητα και ελάχιστη επίγνωση του κινδύνου. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η ηθική δύναμη της ιστορίας. Οι ενήλικες έχουν ήδη αποτύχει. Έχουν αφήσει πίσω τους βία, μίσος και μυστικά. Τα παιδιά είναι αυτά που μπορούν ακόμη να δουν πέρα από τον φόβο.

Στο φινάλε, ο Joe καταφέρνει να επικοινωνήσει με το πλάσμα. Όχι με όπλα, όχι με εξουσία, αλλά με ενσυναίσθηση. Του μιλά μέσα από τη δική του απώλεια και αναγνωρίζει τον θυμό του. Η σκηνή αυτή δίνει στο Super 8 την πραγματική του καρδιά. Η οργή μπορεί να σε κρατήσει ζωντανό για λίγο, αλλά δεν μπορεί να σε ελευθερώσει. Αυτό είναι το μάθημα που αφορά τόσο τον εξωγήινο όσο και τους ανθρώπους γύρω του.

Μια ταινία που προηγήθηκε της μεγάλης νοσταλγικής έκρηξης

Το Super 8 δεν είναι μόνο μια sci-fi περιπέτεια ή ένα tribute στον Spielberg. Είναι και μια ταινία που λειτούργησε σαν προάγγελος για όσα θα ακολουθούσαν. Η επιτυχία της έδειξε στα studios ότι υπήρχε ακόμη τεράστια όρεξη για ιστορίες που αντλούν από την αισθητική, τους κώδικες και τις μνήμες των ’80s.

Η ταινία αγαπήθηκε ιδιαίτερα από νεότερους θεατές, ακόμη και από όσους δεν είχαν ζήσει την εποχή στην οποία παρέπεμπε. Αυτό έχει ενδιαφέρον, γιατί αποδεικνύει ότι η νοσταλγία δεν χρειάζεται πάντα προσωπική μνήμη. Μπορεί να λειτουργήσει και ως φαντασίωση ενός παρελθόντος που δεν έζησες, αλλά που το σινεμά σου έμαθε να αναγνωρίζεις.

Το Super 8 έφτασε κοντά στα 300 εκατομμύρια δολάρια παγκοσμίως και κέρδισε σημαντική αποδοχή από τους κριτικούς. Παρ’ όλα αυτά, η πραγματική του επιρροή φάνηκε αργότερα. Το 2016, το Stranger Things θα έκανε πρεμιέρα και θα μετέτρεπε τη νοσταλγία των ’80s σε παγκόσμιο τηλεοπτικό φαινόμενο. Η συγγένεια με το Super 8 ήταν εμφανής: παρέα παιδιών, μικρή πόλη, υπερφυσική απειλή, κυβερνητικά μυστικά, εφηβικό συναίσθημα, pop αναφορές.

Δεν σημαίνει ότι το Stranger Things είναι απλώς αντιγραφή. Σημαίνει όμως ότι το Super 8 είχε ήδη χαρτογραφήσει τον δρόμο. Είχε δείξει πως μπορούσε να υπάρξει ένα νέο κοινό για ιστορίες που έμοιαζαν να έρχονται από μια άλλη εποχή, αλλά μιλούσαν με σύγχρονο ρυθμό. Μετά από αυτό, η βιομηχανία άρχισε να κοιτά ακόμη πιο έντονα προς εκείνες τις δεκαετίες.

Ακολούθησαν το IT, το Wednesday και πολλές ακόμη παραγωγές που πάτησαν, με διαφορετικούς τρόπους, πάνω στην ίδια ανάγκη: να ξαναβρούμε το σκοτάδι και το θαύμα της παιδικής ηλικίας μέσα από μια pop γλώσσα που μοιάζει γνώριμη, ακόμη κι όταν είναι καινούργια.

Ίσως γι’ αυτό το Super 8 να μην αναγνωρίστηκε αμέσως όσο του άξιζε. Επειδή ήταν τόσο ανοιχτά ερωτευμένο με τον Spielberg, πολλοί το αντιμετώπισαν ως όμορφη μίμηση και όχι ως ταινία με δική της σημασία. Όμως με την απόσταση του χρόνου, φαίνεται πιο καθαρά ότι η επιρροή του ήταν μεγαλύτερη απ’ όσο έλεγαν τότε.

Παραμένει ένα φιλμ γεμάτο συναίσθημα, μυστήριο και κινηματογραφική αθωότητα. Μια ταινία που μιλά στους νεότερους, αλλά και σε όσους μεγάλωσαν με την ιδέα ότι το σινεμά μπορεί να χωρέσει μέσα του εξωγήινους, παιδιά με ποδήλατα, μικρές πόλεις, τραύματα, φόβους και ουρανούς γεμάτους πιθανότητες.

Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που το Super 8 αντέχει. Γιατί πίσω από όλες τις αναφορές, πίσω από τη νοσταλγία και τη σπιλμπεργκική του καρδιά, υπάρχει κάτι απλό και αληθινό: η ανάγκη να θυμηθούμε πώς ήταν να κοιτάμε το άγνωστο και να φοβόμαστε, αλλά ταυτόχρονα να θέλουμε να πλησιάσουμε.

Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το Twitter και το Instagram.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για πολιτικές εξελίξεις, συνεντεύξεις διασήμων, συμβουλές για αντρική μόδα και συνταγές για φαγητό και πότο στο esquire.com.gr