Το ‘My Sharona’ των The Knack και το ‘No Diggity’ των Blackstreet ανήκουν στην κατηγορία των τραγουδιών που κολλάνε στο μυαλό χωρίς προσπάθεια. Σύμφωνα όμως με μια μερίδα επιστημόνων, το τι προτιμάς από τα δύο ίσως λέει κάτι —ή τουλάχιστον προσπαθεί να πει κάτι— για το πώς λειτουργεί το μυαλό σου με τη μουσική.
Μια αρκετά προβεβλημένη έρευνα του 2017 από το Fox Lab του New York University υποστήριξε ότι κομμάτια όπως το ‘No Diggity’, το ‘Lose Yourself’ του Eminem και το ‘What Do You Mean’ του Justin Bieber εμφανίζονται συχνότερα στις προτιμήσεις ανθρώπων με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά. Την ίδια στιγμή, το ‘My Sharona’ —παρά τη θεματολογία του— κατέληξε να προτιμάται από εκείνους που βαθμολογήθηκαν ως οι λιγότερο "σκοτεινοί” της παρέας.
Ποια μουσική προτιμούν οι ψυχοπαθείς;
Αν όλο αυτό σου φαίνεται υπερβολικά neat για να είναι αλήθεια, δεν είσαι ο μόνος. Η ψυχολογία είναι γεμάτη από μελέτες που ψάχνουν συνδέσεις οι οποίες είτε δεν επιβεβαιώνονται ποτέ είτε μένουν στο επίπεδο της υπόθεσης. Οι περισσότερες δεν βγαίνουν ποτέ προς τα έξω — και μάλλον σωστά. Μερικές, όμως, έχουν αρκετό "ζουμί” για να τραβήξουν προσοχή, και τότε το αφήγημα φτάνει μέχρι τα media.
Επικεφαλής της έρευνας ήταν ο Dr Pascal Wallisch, καθηγητής Ψυχολογίας και Data Science στο NYU. Όταν ρωτήθηκε για τα δικά του μουσικά γούστα, δήλωσε χωρίς περιστροφές ότι δεν τον ενδιαφέρει η μουσική. Από τη μία, αυτό ίσως τον κάνει πιο "αντικειμενικό”. Από την άλλη, δεν είναι και το πιο καθησυχαστικό ξεκίνημα για κάποιον που προσπαθεί να εξηγήσει τι σημαίνει μουσική για τους άλλους.
Η βασική ιδέα της μελέτης ήταν να εξετάσει αν το τι ακούει κάποιος μπορεί να δώσει ενδείξεις για το πόσο ψηλά βρίσκεται στο φάσμα της ψυχοπάθειας. Ένα επιπλέον κίνητρο ήταν να σπάσει το κινηματογραφικό στερεότυπο που θέλει τους ψυχοπαθείς να έχουν "υψηλή” αισθητική. Όπως σημείωσε ο Wallisch, στον κινηματογράφο η κλασική μουσική χρησιμοποιείται συχνά για να δείξει ότι ένα τέρας έχει ανθρώπινη πλευρά — από τον Alex στο A Clockwork Orange μέχρι τον Hannibal Lecter στο The Silence of the Lambs.
Αυτό που δεν φαίνεται να μπήκε στην εξίσωση είναι το American Psycho, όπου ο Patrick Bateman αναλύει με πάθος τραγούδια των Phil Collins και Huey Lewis λίγο πριν διαπράξει εγκλήματα. Παρ’ όλα αυτά, στη μελέτη, η corporate rock των ’80s δεν είχε τέτοια "σκοτεινή” απήχηση — το ‘Money for Nothing’ των Dire Straits βρέθηκε ανάμεσα στα πιο "αθώα” κομμάτια.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η έρευνα δεν βασίστηκε σε εγκληματίες ή σε ακραία παραδείγματα. Το δείγμα ήταν 190 φοιτητές ψυχολογίας του NYU, οι οποίοι άκουσαν διάφορα τραγούδια και τα αξιολόγησαν με βάση το πόσο τους άρεσαν. Στη συνέχεια, τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν με τις βαθμολογίες τους σε τεστ ψυχοπάθειας.
Με τόσο περιορισμένο και ομοιογενές δείγμα —ίδια πόλη, παρόμοια ηλικία και background— είναι δύσκολο να εξαχθούν γενικά συμπεράσματα, ειδικά όταν η πραγματική ψυχοπάθεια αφορά ένα πολύ μικρό ποσοστό του πληθυσμού. Ο ίδιος ο Wallisch παραδέχτηκε ότι στόχος ήταν να εντοπιστούν πιθανά "κρυφά” μοτίβα που ίσως στο μέλλον βοηθήσουν στην αναγνώριση τέτοιων τάσεων — ακόμη και μέσα από μια playlist.
Μιλώντας στον Guardian, μάλιστα, ανέφερε ότι μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε θεωρητικά να χρησιμοποιηθεί χωρίς τη γνώση του ατόμου, κάτι που ανοίγει σοβαρά ηθικά ζητήματα. Από την άλλη, όπως είπε, εξίσου ανησυχητικό είναι να βρίσκεται ένας ψυχοπαθής σε θέση εξουσίας.
Αν σκεφτείς πόσοι άνθρωποι με τέτοια χαρακτηριστικά πιθανόν υπάρχουν ήδη σε ισχυρές θέσεις, δύσκολα πιστεύεις ότι η γνώση των μουσικών τους προτιμήσεων θα άλλαζε κάτι ουσιαστικό. Παρ’ όλα αυτά, η ιδέα παραμένει unsettling.
Την ίδια περίοδο, ο Dr Kevin Dutton από την Οξφόρδη έκανε μια παρόμοια προσπάθεια, χρησιμοποιώντας μεγαλύτερο δείγμα αλλά λιγότερο αυστηρές μεθόδους. Τα αποτελέσματά του έδειξαν ότι όσοι βρίσκονται πιο κοντά στο "ψυχοπαθητικό” άκρο τείνουν να προτιμούν rap αντί για rock ή jazz — κάτι που ίσως αντανακλά περισσότερο τις τάσεις της εποχής παρά κάποιο βαθύτερο ψυχολογικό μοτίβο.
Παρά το ότι η μελέτη συνέδεσε συγκεκριμένα τραγούδια με συγκεκριμένες τάσεις, ο Wallisch παραδέχτηκε ότι υπήρχαν και άλλα κομμάτια με μεγαλύτερη "προγνωστική αξία”, χωρίς όμως να τα αποκαλύψει, για να μην επηρεάσει μελλοντικές έρευνες.
Υπάρχει όμως και μια άλλη σκέψη: τι γίνεται αν αλλάζει το ίδιο το πλαίσιο της ψυχοπάθειας; Ο Dr Robert D Hare, δημιουργός της Psychopathy Checklist, είχε ήδη από το 2011 εκφράσει την άποψη ότι η κοινωνία γίνεται πιο ψυχοπαθητική, αναφέροντας φαινόμενα όπως η αποξένωση και η υπερβολική εξάρτηση από την τεχνολογία.
Και αυτά πριν από τις εξελίξεις των τελευταίων ετών.
Όπως επισημαίνει και ο Wallisch, οι περισσότεροι ψυχοπαθείς δεν μοιάζουν με χαρακτήρες κόμικ. Δεν ξεχωρίζουν. Είναι άνθρωποι που κινούνται ανάμεσά μας χωρίς να τραβούν την προσοχή — μια μορφή "σκοτεινής ύλης” στην κοινωνία.
Αν λοιπόν μπορούν να είναι οποιοσδήποτε, με οποιοδήποτε γούστο, τότε η ιδέα ότι ένα τραγούδι ή ένα είδος μουσικής μπορεί να τους "προδώσει” μοιάζει υπερβολικά απλοϊκή. Και σίγουρα δεν υπάρχει λόγος να κοιτάς με καχυποψία όποιον βάζει Eminem στο repeat.
Τέτοιες μελέτες έχουν ενδιαφέρον και δημιουργούν συζήτηση — ίσως και λίγη δημοσιότητα για τα εργαστήρια που τις παράγουν. Το πρόβλημα ξεκινά όταν τα πρώτα, ασαφή συμπεράσματα μετατρέπονται σε απόλυτες αλήθειες.
Το πιο ενδεικτικό; Σχεδόν μια δεκαετία μετά, δεν υπήρξε κάποια ουσιαστική συνέχεια στη συγκεκριμένη έρευνα. Μέχρι να υπάρξει, μπορείς να συνεχίσεις να ακούς το ‘Lose Yourself’ χωρίς να αναρωτιέσαι τι λέει αυτό για σένα.