Ύστερα από αρκετές προειδοποιητικές βροντές και αστραπές, η καταιγίδα έφτασε τελικά πάνω από τη Meta, απειλώντας να αλλάξει ένα μεγάλο μέρος των πλατφορμών της, τουλάχιστον όπως τις γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.
Η κατηγορία που διατυπώνουν οι γενικοί εισαγγελείς 29 αμερικανικών Πολιτειών είναι σοβαρή, αλλά όχι πρωτοφανής. Οι αρνητικές επιπτώσεις των social media στους χρήστες —και ιδιαίτερα στους νεότερους— έχουν περιγραφεί πολλές φορές, ενώ πλήθος ερευνών έχει επιχειρήσει να καταγράψει τις πιθανές σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος.
Όταν όμως η συζήτηση μεταφέρεται στην αίθουσα του δικαστηρίου, τα πράγματα αλλάζουν. Εκεί, ορισμένες αντιλήψεις μπορεί να καταρριφθούν ή να αμφισβητηθούν από όσα τελικά μπορούν να αποδειχθούν νομικά.
Γιατί δεν μπορείς να σταματήσεις το Instagram
Μέχρι να δούμε πώς θα εξελιχθεί η σύγκρουση των δύο πλευρών, αξίζει να εξετάσουμε ορισμένους από τους παράγοντες που επέτρεψαν αρχικά στο Facebook και στη συνέχεια στο Instagram να εξελιχθούν στις ψηφιακές πλατείες που προτιμά ένα τεράστιο μέρος του δυτικού κόσμου.
Η εξάπλωσή τους μετέτρεψε αυτές τις υπηρεσίες, για εκατομμύρια ανθρώπους, στο βασικό μέσο επικοινωνίας με φίλους που βρίσκονται μακριά, στην πηγή μέσα από την οποία αναζητούν πρότυπα, ενημερώνονται για όσα συμβαίνουν στον κόσμο, αλλά και δημιουργούν νέες πηγές εισοδήματος μέσω πωλήσεων προϊόντων ή της αξιοποίησης ενός μεγάλου following.
Γιατί 29 αμερικανικές Πολιτείες κατηγορούν τη Meta
Αυτοί είναι μόνο μερικοί από τους τρόπους με τους οποίους χρησιμοποιούνται και γίνονται αντιληπτά τα social media του Mark Zuckerberg, η ίδια η δομή των οποίων βρίσκεται στο επίκεντρο μιας μεγάλης δικαστικής υπόθεσης που ξεκίνησε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2023.
Διαβάστε Επίσης
Από τη μία πλευρά υπάρχουν κατηγορίες για παράνομη συλλογή και χρήση προσωπικών δεδομένων παιδιών κάτω των 13 ετών, κατά παράβαση της ομοσπονδιακής νομοθεσίας περί προστασίας της ιδιωτικότητας.
Από την άλλη, οι γενικοί εισαγγελείς Πολιτειών όπως το New Jersey, η California, το Kentucky και το Colorado κατηγορούν τη Meta ότι σχεδίασε το Facebook και το Instagram με τρόπο που ενθαρρύνει την καταναγκαστική χρήση από νεότερους χρήστες, ενώ παράλληλα παρείχε παραπλανητικές πληροφορίες σχετικά με την ασφάλεια των δύο πλατφορμών.
Με λίγα λόγια, σύμφωνα με την κατηγορούσα αρχή, η Meta —η οποία μέχρι τις 28 Οκτωβρίου 2021 ονομαζόταν Facebook Inc.— επέλεξε συνειδητά να εκμεταλλευτεί τη χρήση των social media από ανηλίκους, προκειμένου να αυξήσει τη βάση χρηστών της και, μαζί, τα κέρδη της. Η χρηματιστηριακή της αξία σήμερα κινείται περίπου μεταξύ 1,2 και 1,4 τρισ. δολαρίων, ανάλογα με την πορεία της μετοχής της στο Nasdaq.
Πέρα από τις πολυάριθμες μαρτυρίες πρώην εργαζομένων που έχουν συγκεντρωθεί όλα αυτά τα χρόνια —με γνωστότερη ίσως εκείνη της whistleblower Frances Haugen, οι αποκαλύψεις της οποίας οδήγησαν το 2021 στο σκάνδαλο των Facebook Papers και στη δημοσιοποίηση χιλιάδων εμπιστευτικών εγγράφων— οι εισαγγελείς βασίζονται τώρα και σε νεότερα εσωτερικά αρχεία.
Αυτά φέρονται να δείχνουν πώς η σχέση ανάμεσα στα likes και στην κοινωνική σύγκριση μπορεί να δημιουργεί αισθήματα ανεπάρκειας και χαμηλότερη αυτοεκτίμηση στους νεότερους χρήστες.
Παράλληλα, σειρά ερευνών που επίσης βρίσκονταν στα αρχεία της Meta καταγράφουν ανασφάλεια, μοναξιά και δυσαρέσκεια που εμφανίζονται σε χιλιάδες εφήβους ύστερα από παρατεταμένη έκθεση στις πλατφόρμες.
Είναι σημαντικό, πάντως, να ξεκαθαριστεί ότι, με βάση όσα έχουν γίνει γνωστά μέχρι στιγμής, αυτός ο όγκος πληροφοριών δεν αποδεικνύει ότι η κατάθλιψη ή άλλες παρόμοιες διαταραχές προκαλούνται άμεσα από το Facebook και το Instagram.
Δείχνει, όμως, ότι η εταιρεία γνώριζε τις πιθανές επιπτώσεις των μηχανισμών που χρησιμοποιούσε για την ανάπτυξη των δημοφιλέστερων πλατφορμών της.
Και αυτό αποτελεί ένα από τα βασικά σημεία μιας ιδιαίτερα περίπλοκης υπόθεσης, η έκβαση της οποίας θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και κινούμαστε μέσα στα ψηφιακά περιβάλλοντα που έχει δημιουργήσει η Meta.
Μια αρχιτεκτονική με έναν στόχο: να κρατά την προσοχή μας
Και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατηγορεί την εταιρεία από την Καλιφόρνια ότι έχει σχεδιάσει συστήματα που ενθαρρύνουν την καταναγκαστική χρήση, έπειτα από έρευνα που ξεκίνησε το 2024.
Οι τεχνικοί των Βρυξελλών έχουν συνοψίσει την προσέγγιση της Meta με τον όρο "addictive design", δηλαδή έναν σχεδιασμό πλατφόρμας που μπορεί να προκαλεί συμπεριφορές παρόμοιες με εκείνες του εθισμού.
Οι ίδιοι οι χρήστες παραμένουν φυσικά υπεύθυνοι για τις πράξεις τους σε κάθε ψηφιακό περιβάλλον. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εστιάζει όμως σε αυτό που περιγράφεται ως "autopilot mode": τη συμπεριφορά, ιδιαίτερα των εφήβων, απέναντι σε μια αρχιτεκτονική που έχει βελτιστοποιηθεί ώστε να αυξάνει τον χρόνο που κάθε χρήστης περνά συνδεδεμένος στο Instagram και το Facebook.
Ακριβώς αυτή η λογική, η οποία σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές αρχές μπορεί να βλάπτει την ψυχική και σωματική υγεία των ανηλίκων, βρίσκεται στη βάση της υπόθεσης περί παραβίασης του Digital Services Act.
Από την ανάγκη να ανανεώνουμε το status μας μέχρι την εμφάνιση των Like και Share —μιλάμε για την περίοδο μεταξύ 2009 και 2012, όταν και στο Twitter εμφανίστηκε το Retweet— το Facebook και το Instagram έχουν αλλάξει πολύ.
Η κατεύθυνση, όμως, παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ίδια: να μεγιστοποιείται ο χρόνος που περνάμε online.
Περισσότερος χρόνος σημαίνει περισσότερη έκθεση σε διαφημίσεις, περισσότερα έσοδα από advertisers και, τελικά, μεγαλύτερες αποδόσεις για τους μετόχους.
Πέρα από τη σκόπιμη πόλωση του περιεχομένου και την άνοδο του rage bait —της πρακτικής δημιουργίας περιεχομένου που προκαλεί θυμό ώστε να εξασφαλίζει σχόλια και virality, όρου που αναδείχθηκε λέξη της χρονιάς για το 2025 από το Oxford English Dictionary— στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον και η ίδια η εξέλιξη του design των πλατφορμών.
Μαζί της, φυσικά, και όλες εκείνες οι λειτουργίες που προστέθηκαν με τον χρόνο για να κρατούν την προσοχή του χρήστη όσο περισσότερο γίνεται, ακόμη και αν αυτό έχει επιπτώσεις στις γνωστικές του λειτουργίες — ένα φαινόμενο που έχει μελετηθεί και σε πλατφόρμες όπως το TikTok και το X.
Οι λειτουργίες που έκαναν Facebook και Instagram μοναδικά
Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς για τους οποίους κατηγορείται η Meta είναι το infinite scrolling.
Το δάχτυλο τραβά προς τα κάτω, το feed ανανεώνεται και η κίνηση θυμίζει κατά κάποιον τρόπο τον μοχλό μιας slot machine.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι η αβεβαιότητα για το ποιο post θα εμφανιστεί στη συνέχεια. Αυτή η προσμονή μπορεί να ενεργοποιήσει το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και να σε ωθήσει να επαναλάβεις την κίνηση.
Και μετά άλλη μία φορά.
Και άλλη μία.
Γιατί στο infinite scrolling δεν υπάρχει πραγματικό τέλος. Δεν υπάρχει τελευταίο post ή τελευταίο reel που πρέπει να δεις.
Η απόφαση να σταματήσεις πρέπει να έρθει από εσένα και το να κλείσεις την εφαρμογή απαιτεί μια μικρή αλλά πραγματική συνειδητή προσπάθεια, σε αντίθεση με την παθητική κατανάλωση posts, stories και reels.
Ο στενότερος σύμμαχος του infinite scrolling είναι το autoplay.
Η αυτόματη αναπαραγωγή περιεχομένου αφαιρεί ακόμη και την ανάγκη να πατήσεις πάνω σε ένα clip. Ο στόχος παραμένει ο ίδιος: να ευνοηθεί η παθητική κατανάλωση και να περιοριστεί η ενεργητική αναζήτηση, η οποία απαιτεί περισσότερη προσοχή και προσπάθεια.
Κατά μία έννοια, είναι η ίδια η δομή του ανθρώπινου μυαλού που έχει επιτρέψει στις ψηφιακές εταιρείες να εκμεταλλευτούν τη φυσική μας τάση να επιλέγουμε την εύκολη διαδρομή, σερβίροντάς μας διαρκώς το επόμενο κομμάτι περιεχομένου.
Το βασικότερο εργαλείο για την επιστροφή της προσοχής, όμως, είναι ίσως άλλο: η ειδοποίηση.
Όταν όλα τα υπόλοιπα αποτύχουν και έχεις πλέον βγει από την πλατφόρμα, το ερέθισμα έρχεται με τη μορφή ενός αριθμού — συνήθως μέσα σε κόκκινο κύκλο.
Δεν είναι τυχαία επιλογή, καθώς το ανθρώπινο μυαλό έχει την τάση να αντιλαμβάνεται το κόκκινο ως χρώμα που απαιτεί άμεση προσοχή.
Η ειδοποίηση σε τραβά ξανά μέσα στην εφαρμογή, συχνά όχι μόνο για δραστηριότητες που σχετίζονται άμεσα με τους φίλους σου, αλλά και για περιεχόμενο που συνδέεται με όσα είχες παρακολουθήσει προηγουμένως.
Και τίποτα από αυτό δεν συμβαίνει τυχαία.
Στον πυρήνα βρίσκεται ο αλγόριθμος, η καρδιά των social networks που σταδιακά εξελίχθηκαν σε συστήματα ψυχαγωγίας βασισμένα στο διαφημιστικό μοντέλο.
Κάθε πρόταση που διαβάζεις, κάθε φωτογραφία που κοιτάζεις και κάθε video που σχολιάζεις ή μοιράζεσαι αποτελεί δεδομένο χρήσιμο για τον αλγόριθμο ώστε να δημιουργήσει ένα εξατομικευμένο feed.
Ένα feed σχεδιασμένο ακριβώς για να τροφοδοτεί την περιέργειά σου με θέματα που βρίσκονται ήδη μέσα στη σφαίρα των ενδιαφερόντων σου.
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν ακριβώς πώς λειτουργεί ένας αλγόριθμος ούτε ότι ακόμη και το να σταθείς πέντε δευτερόλεπτα παραπάνω σε μια φωτογραφία μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση μιας ολόκληρης ακολουθίας παρόμοιου περιεχομένου.
Και στόχος είναι συχνά η πρόκληση μιας συναισθηματικής αντίδρασης: από ενθουσιασμό μέχρι αγανάκτηση και οτιδήποτε υπάρχει ανάμεσα στα δύο.
Υπάρχει πλέον εκτεταμένη βιβλιογραφία γύρω από τις ψυχολογικές συνέπειες των likes και των hearts, ιδιαίτερα όσον αφορά την καταναγκαστική χρήση εφαρμογών με σκοπό να ελέγχουμε τις αντιδράσεις των άλλων στο περιεχόμενό μας.
Ακόμη πιο σημαντικές είναι οι πιθανές αρνητικές συνέπειες αυτών των αντιδράσεων στην αυτοεκτίμηση, κυρίως στους εφήβους.
Ο συνδυασμός αυτών και άλλων παραγόντων δημιουργεί μια σχεδόν διαρκή υπενθύμιση ότι κάτι συμβαίνει εκεί έξω χωρίς εμάς.
Και κάπως έτσι φτάνουμε στο Fear of Missing Out, το γνωστό FOMO.
Πρόκειται για μια μορφή κοινωνικού άγχους, την αίσθηση ότι μένουμε εκτός από εμπειρίες, ειδήσεις ή γεγονότα που συμβαίνουν γύρω μας.
Η φυσική αντίδραση σε αυτή τη δυσφορία της αποσύνδεσης είναι ο καταναγκαστικός έλεγχος του κινητού, του tablet ή του υπολογιστή, ώστε να παρακολουθούμε ειδοποιήσεις και εφαρμογές.
Το αποτέλεσμα, όμως, μπορεί να είναι ακριβώς το αντίθετο από την ικανοποίηση: ένα αίσθημα ανεπάρκειας και δυσαρέσκειας με τη δική μας ζωή, καθώς τη συγκρίνουμε με τις φαινομενικά τέλειες ζωές των άλλων μέσα από τα αποσπάσματα που επιλέγουν να μοιραστούν.
Αν σε αυτό το ήδη περίπλοκο τοπίο προσθέσουμε και την έλευση της generative AI, τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα.
Η προστασία της ψυχικής υγείας των χρηστών συγκρούεται με την ανάγκη των εταιρειών να αυξάνουν τα κέρδη τους, τα οποία με τη σειρά τους εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την αύξηση του μέσου χρόνου παραμονής στις πλατφόρμες.
Με την ευκολία πλέον να δημιουργούνται clips κάθε είδους, η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει ένα ακόμη εργαλείο σε όσους επωφελούνται από τη μόλυνση της ροής της πληροφορίας, διαδίδοντας περιεχόμενο που μπορεί να είναι εν μέρει ή εξ ολοκλήρου κατασκευασμένο.
Τα deepfakes βρίσκονται στην κορυφή αυτής της συνεχώς εξελισσόμενης πυραμίδας, θολώνοντας τα όρια ανάμεσα στην αλήθεια και τη μυθοπλασία και χτυπώντας περισσότερο όσους διαθέτουν λιγότερα εργαλεία για να αμφισβητήσουν αυτό που βλέπουν μπροστά τους.
Μέσα σε αυτή τη φαινομενική ζούγκλα, όμως, αξίζει να επαναλάβουμε κάτι βασικό: η χρήση των social media —όχι μόνο του Instagram και του Facebook— παραμένει μια ανθρώπινη δραστηριότητα.
Εμείς αποφασίζουμε τι θα καταναλώσουμε, πόσο χρόνο θα αφιερώσουμε σε ένα post και πόσα videos θα παρακολουθήσουμε.
Οι εταιρείες επιδιώκουν τους επιχειρηματικούς τους στόχους και η ανθρώπινη ψυχολογία μπορεί είτε να γίνει ο μεγαλύτερος σύμμαχός τους είτε το σημαντικότερο εμπόδιό τους.
Το πόσο χώρο θα τους δώσουμε, τελικά, παραμένει και δική μας επιλογή.
Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το Twitter και το Instagram.
