Μια συλλογή του Βατικανού, που περιλαμβάνει περίπου 80.000 αντικείμενα από ολόκληρο τον κόσμο, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας συζήτησης σχετικά με την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών στις χώρες και τις κοινότητες προέλευσής τους. Πρόκειται για το Anima Mundi, το εθνολογικό μουσείο των Μουσείων του Βατικανού, το οποίο φιλοξενεί καλλιτεχνικά δημιουργήματα και αντικείμενα πνευματικής σημασίας από πολυάριθμους αυτόχθονες πληθυσμούς.
Βατικανό: Σε ποιον ανήκουν οι 80.000 θησαυροί;
Η συλλογή περιλαμβάνει γλυπτά, τελετουργικά αντικείμενα, χειροτεχνήματα και αρχαιολογικά ευρήματα μεγάλης ιστορικής αξίας. Παρά τον πλούτο των εκθεμάτων του, το μουσείο συχνά παραμένει στη σκιά των πιο διάσημων αξιοθέατων του Βατικανού, όπως η Καπέλα Σιστίνα. Ωστόσο, ένα ευαίσθητο ζήτημα επαναφέρει το ενδιαφέρον γύρω από τη συλλογή: οι συνθήκες κάτω από τις οποίες τα συγκεκριμένα αντικείμενα έφτασαν στη Ρώμη.
Η έκθεση του 1925 με πρωτοβουλία του Πάπα Πίου ΙΑ΄
Η ιστορία της συλλογής ξεκινά το 1925, όταν ο Πάπας Πίος ΙΑ΄ διοργάνωσε μια μεγάλη ιεραποστολική έκθεση στο Βατικανό. Καθολικοί ιεραπόστολοι που δραστηριοποιούνταν σε διαφορετικές ηπείρους κλήθηκαν να στείλουν στη Ρώμη αντικείμενα αντιπροσωπευτικά των πολιτισμών και των κοινοτήτων με τις οποίες είχαν έρθει σε επαφή.
Η έκθεση διήρκεσε έναν χρόνο και προσέλκυσε περίπου ένα εκατομμύριο επισκέπτες. Όταν ολοκληρώθηκε, ωστόσο, πολλά από τα αντικείμενα παρέμειναν στο Βατικανό, συμβάλλοντας στη δημιουργία του Ιεραποστολικού Εθνολογικού Μουσείου, το οποίο εγκαινιάστηκε το 1927. Το 1973, η συλλογή μεταφέρθηκε στους σημερινούς χώρους των Μουσείων του Βατικανού.
Σήμερα, εκείνο που προκαλεί κυρίως ερωτήματα είναι το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αποκτήθηκαν τα αντικείμενα.
Σύμφωνα με την Γκλόρια Μπελ, ιστορικό τέχνης στο Πανεπιστήμιο McGill, ο χαρακτηρισμός όλων των αντικειμένων ως απλών δωρεών ενέχει τον κίνδυνο να αποκρύψει τις βαθιά άνισες σχέσεις εξουσίας που υπήρχαν ανάμεσα στους ιεραποστόλους και τους τοπικούς πληθυσμούς.
Η ίδια υποστηρίζει, επίσης, ότι ορισμένα αντικείμενα ενδέχεται να είχαν κλαπεί, ακόμη και μέσω της σύλησης τάφων.
Ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα αφορά την πνευματική και θρησκευτική σημασία των αντικειμένων, καθώς ορισμένες κοινότητες δεν τα αντιμετωπίζουν ως απλά εκθέματα, αλλά ως ζωντανά στοιχεία της ταυτότητας και της συλλογικής τους μνήμης.
Οι προηγούμενες επιστροφές αντικειμένων στους αυτόχθονες πληθυσμούς
Τα τελευταία χρόνια έχουν ήδη πραγματοποιηθεί ορισμένες επιστροφές πολιτιστικών αντικειμένων στις κοινότητες προέλευσής τους.
Το 2022, τρεις περουβιανές μούμιες επαναπατρίστηκαν, ενώ τον Νοέμβριο του 2025 το Βατικανό επέστρεψε στον Καναδά 62 αντικείμενα που συνδέονται με αυτόχθονες κοινότητες.
Για την Γκλόρια Μπελ, ωστόσο, αυτές οι κινήσεις αποτελούν μόνο ένα πρώτο βήμα.
Το ζήτημα δεν περιορίζεται στη φυσική κατοχή των αντικειμένων, αλλά επεκτείνεται στην αναγνώριση της ιστορίας και των δικαιωμάτων των λαών από τους οποίους προέρχονται.
Η συζήτηση γύρω από τη συλλογή Anima Mundi αναδεικνύει, επομένως, ένα ευρύτερο ερώτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερο τα μεγάλα μουσεία του κόσμου: σε ποιον ανήκουν τελικά τα πολιτιστικά αντικείμενα που αποκτή
