Πέρα από τους θανάτους, τις υλικές ζημιές και τις καταστροφές, υπάρχει ακόμη μία απειλή από την οποία πρέπει να προστατευτούμε, καθώς οι καύσωνες και οι δασικές πυρκαγιές γίνονται ολοένα συχνότεροι, έχοντας πλήξει σοβαρά την Ευρώπη το περασμένο καλοκαίρι.
Πρόκειται για το όζον στο επίπεδο του εδάφους, έναν ατμοσφαιρικό ρύπο που δεν πρέπει να συγχέεται με το στρατοσφαιρικό όζον, το οποίο βρίσκεται σε μεγάλο υψόμετρο και σχηματίζει μια προστατευτική ασπίδα απέναντι στην υπεριώδη ακτινοβολία.
Το όζον αυτό εντοπίζεται στα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας, σε ύψος από 0 έως 15 χιλιόμετρα, και σχηματίζεται όταν τα καυσαέρια και οι οργανικές ενώσεις αντιδρούν υπό την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας και της θερμότητας.
Γιατί το όζον στο επίπεδο του εδάφους αποτελεί απειλή
Ο κίνδυνος για τον άνθρωπο προέρχεται από την ικανότητα του όζοντος να διεισδύει βαθιά στο αναπνευστικό σύστημα και, σύμφωνα με το δημοσίευμα, να επηρεάζει μέσω της κυκλοφορίας του αίματος σχεδόν όλα τα όργανα του σώματος.
Ανάμεσα στις πιο ευάλωτες ομάδες βρίσκονται οι άνθρωποι που πάσχουν από άσθμα. Αυτοί είναι που αντιμετώπισαν ορισμένες από τις σημαντικότερες επιπτώσεις κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών καυσώνων.
Σύμφωνα με την Υπηρεσία Παρακολούθησης της Ατμόσφαιρας Copernicus (CAMS) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περίπου το 50% του πληθυσμού της ευρωπαϊκής ηπείρου εκτέθηκε σε επίπεδα όζοντος που αντιστοιχούσαν σε κακή, πολύ κακή ή εξαιρετικά κακή ποιότητα αέρα.
"Η ρύπανση από το όζον αποτελεί μια ξεκάθαρη ένδειξη της αλληλεξάρτησης που συνδέει την ατμόσφαιρα, το κλίμα, την υγεία και τα μέσα βιοπορισμού. Η ρύπανση και η κλιματική αλλαγή μεταβάλλουν τη χημική σύσταση του αέρα που αναπνέουμε και καθορίζουν την κατάσταση της υγείας των οικοσυστημάτων μας, επηρεάζοντας τελικά ακόμη και την ικανότητά μας να καλλιεργούμε τρόφιμα", εξηγεί η Λοράνς Ρουίλ, διευθύντρια της ευρωπαϊκής υπηρεσίας παρακολούθησης της ατμόσφαιρας.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση, παρότι εξακολουθεί να υποτιμάται αρκετά στη συλλογική αντίληψη, θεωρείται από τους επιστήμονες ένας "αόρατος δολοφόνος".
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), ευθύνεται για περισσότερους από τέσσερα εκατομμύρια πρόωρους θανάτους, ενώ μόνο το 2025 οι επιβλαβείς ουσίες που βρίσκονται στον αέρα προκάλεσαν 56 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους στην Ευρώπη και την Κεντρική Ασία.
Η πρόοδος της Ευρώπης και τα προβλήματα που παραμένουν
Παρά τη δυσοίωνη εικόνα, οι ερευνητές του CAMS επισημαίνουν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποδείξει πως μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά και άλλους ατμοσφαιρικούς ρύπους.
Αυτό αποτελεί ένα ενθαρρυντικό προηγούμενο για τη μείωση των επιπέδων του όζοντος μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Copernicus, κατά τη δεκαετία 2015-2024 στην Ευρωπαϊκή Ένωση:
- Οι βιομηχανικές εκπομπές οξειδίων του θείου μειώθηκαν κατά 59%.
- Οι βιομηχανικές εκπομπές οξειδίων του αζώτου περιορίστηκαν κατά 39%.
- Οι εκπομπές οξειδίων του αζώτου από τις οδικές μεταφορές μειώθηκαν κατά περίπου 40%.
- Οι εκπομπές λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων από τις οδικές μεταφορές περιορίστηκαν κατά 34%.
Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας, το 2024 η Ευρωπαϊκή Ένωση ενέκρινε την Οδηγία 2024/2881 για την ποιότητα του αέρα, η οποία θεωρείται μία από τις πιο προηγμένες νομοθετικές παρεμβάσεις στον συγκεκριμένο τομέα.
Η οδηγία υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να παρακολουθούν τα επίπεδα των ατμοσφαιρικών ρύπων και να λαμβάνουν μέτρα όταν ξεπερνιούνται τα επιτρεπόμενα όρια ασφαλείας.
Η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, η μεγαλύτερη διάδοση και χρήση καθαρών μορφών ενέργειας αντί των ορυκτών καυσίμων, καθώς και η μείωση της κατανάλωσης κρέατος αποτελούν ορισμένες από τις προτεινόμενες λύσεις για τον περιορισμό των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Ωστόσο, το ιδιαίτερο πρόβλημα με το όζον είναι ότι τα επίπεδά του δεν παρουσιάζουν αντίστοιχη πτωτική τάση.
Σύμφωνα με τα δεδομένα παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα, η Νότια Ευρώπη καταγράφει τις χειρότερες τιμές. Παρ' όλα αυτά, οι ακραίες θερμοκρασίες και οι πρωτοφανείς δασικές πυρκαγιές έχουν επηρεάσει ολόκληρη την ήπειρο και όχι μόνο τις περιοχές που βρέθηκαν άμεσα αντιμέτωπες με αυτά τα φαινόμενα.
"Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα. Ο καπνός από τις δασικές πυρκαγιές, το όζον και η σκόνη μπορούν να ταξιδέψουν χιλιάδες χιλιόμετρα, επηρεάζοντας κοινότητες που βρίσκονται πολύ μακριά από την πηγή τους", επισημαίνει ο Φλόριαν Πάπενμπεργκερ, γενικός διευθυντής του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (ECMWF).
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μεγαλύτερη δασική πυρκαγιά του τελευταίου αιώνα στο Βέλγιο, η οποία ξέσπασε τον περασμένο Αύγουστο. Οι επιπτώσεις της έφτασαν αρχικά στη Γερμανία και στη συνέχεια μέχρι την Πολωνία.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση επηρεάζει τον μισό πληθυσμό του πλανήτη
Σε παγκόσμιο επίπεδο, σύμφωνα με τη μελέτη του CAMS, το 50% του πληθυσμού της Γης εκτέθηκε το 2026 σε πολύ κακή ή εξαιρετικά κακή ποιότητα αέρα εξαιτίας των συγκεντρώσεων όζοντος.
Ανάμεσα στις πόλεις που επηρεάστηκαν περισσότερο βρίσκονται το Μιλάνο, το Ρίο ντε Τζανέιρο, το Κάιρο, το Δελχί και η Πόλη του Μεξικού.
Αντίθετα, μόλις το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε σε περιοχές όπου τα μακροχρόνια επίπεδα όζοντος θεωρούνταν καλά ή ικανοποιητικά.
Επιστρέφοντας στην Ευρώπη, η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια και στενότερη συνεργασία μεταξύ των κυβερνήσεων.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται, μόνο η Γαλλία, η Ισπανία και η Κροατία έχουν μέχρι στιγμής εκπονήσει και εφαρμόσει σχέδια για την ποιότητα του αέρα που επικεντρώνονται ειδικά στο όζον.
Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (EEA), για τον περιορισμό των επιπέδων του όζοντος είναι απαραίτητο να βελτιωθούν τόσο οι προβλέψεις για τις συγκεντρώσεις του όσο και η κατανόηση των μηχανισμών που οδηγούν στον σχηματισμό του.
Όσο για τη συμβολή των πολιτών, η μεγαλύτερη ενημέρωση και ευαισθητοποίηση γύρω από το ζήτημα θα πρέπει να συνδυάζεται με αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες.
Το περισσότερο περπάτημα και η χρήση ποδηλάτου αντί του αυτοκινήτου μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό των εκπομπών ρύπων και, κατ' επέκταση, στη μείωση των ουσιών που ευνοούν τον σχηματισμό του όζοντος.
Η ουσία είναι ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν αποτελεί αποκλειστικά πρόβλημα των μεγάλων βιομηχανικών πόλεων ή των περιοχών που πλήττονται από πυρκαγιές. Πρόκειται για μια απειλή που μπορεί να μεταφερθεί σε τεράστιες αποστάσεις, επηρεάζοντας την υγεία εκατομμυρίων ανθρώπων.
Και καθώς η κλιματική αλλαγή εντείνει τους καύσωνες και δημιουργεί ευνοϊκότερες συνθήκες για την εκδήλωση δασικών πυρκαγιών, η αντιμετώπιση του όζοντος στα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
