Τα φράγματα αποτελούν εδώ και αιώνες ένα από τα πιο ισχυρά μέσα με τα οποία ο άνθρωπος παρεμβαίνει στη διαχείριση του νερού στον πλανήτη. Τα πρώτα παραδείγματα, που εμφανίστηκαν στην αρχαία Μεσοποταμία, είχαν σχεδόν τον ίδιο ρόλο με τα σύγχρονα: άρδευση καλλιεργειών και έλεγχο πλημμυρών (πολύ αργότερα προστέθηκε και η παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας).
Όμως, με την εξάπλωση των μεγάλων φραγμάτων τον 19ο και τον 20ό αιώνα, άρχισε να γίνεται σαφές ότι οι επιπτώσεις τους δεν είναι μόνο θετικές. Οι κατασκευές αυτές αλλοιώνουν σοβαρά τα φυσικά οικοσυστήματα, επηρεάζουν την ποιότητα του νερού, επιταχύνουν τη διάβρωση των εδαφών — και, όπως φαίνεται, έχουν φτάσει μέχρι και στο να μεταβάλλουν τη θέση των πόλων της Γης.
Σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη, η οποία εξετάζει την περίοδο από το 1835 έως το 2011, η τεράστια ποσότητα νερού που εγκλωβίστηκε πίσω από φράγματα ήταν αρκετή ώστε να προκαλέσει μια μικρή αλλά μετρήσιμη μετατόπιση των πόλων σε σχέση με τον άξονα περιστροφής της Γης. Το εξωτερικό στρώμα του πλανήτη δεν είναι σταθερά "κολλημένο" στο εσωτερικό του· αντίθετα, επιπλέει πάνω σε υγρό πέτρωμα. Έτσι, κάθε σημαντική ανακατανομή μάζας στην επιφάνεια —είτε από παγετώνες είτε από τεχνητές λίμνες— μπορεί να επηρεάσει τον προσανατολισμό του πλανήτη.
Τα φράγματα αλλάζουν τη θέση των πόλων της Γης
Οι επιστήμονες παρομοιάζουν το φαινόμενο με κάτι απλό: αν κολλήσεις ένα κομμάτι πηλού πάνω σε μια μπάλα και αρχίσεις να τη γυρίζεις, το επιπλέον βάρος θα μετακινηθεί ελαφρώς προς τον ισημερινό, ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία της κίνησης. Αυτή η διαδικασία είναι γνωστή ως "αληθινή πολική περιπλάνηση" και περιγράφει ακριβώς το πώς μετατοπίζονται οι πόλοι όταν αλλάζει η κατανομή της μάζας στη Γη.
Ευτυχώς, οι αλλαγές αυτές δεν είναι δραματικές. Παρά την κατασκευή περίπου 7.000 φραγμάτων μέσα σε δύο αιώνες, οι πόλοι έχουν μετακινηθεί συνολικά μόλις κατά ένα μέτρο, ενώ η παγκόσμια στάθμη της θάλασσας έχει μειωθεί κατά περίπου 2,1 εκατοστά. Η Γη, με άλλα λόγια, δεν κινδυνεύει να καταλήξει να περιστρέφεται "στο πλάι", όπως ο Ουρανός.
Όπως εξηγούν οι ερευνητές, όταν το νερό συγκρατείται πίσω από φράγματα, δεν αφαιρείται απλώς από τους ωκεανούς, συμβάλλοντας στη μείωση της στάθμης της θάλασσας. Ταυτόχρονα, η μάζα του μεταφέρεται σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη, επηρεάζοντας τη συνολική ισορροπία του. Αν και αυτή η μετατόπιση δεν αρκεί για να προκαλέσει ακραία φαινόμενα, εξακολουθεί να έχει μετρήσιμες συνέπειες στο παγκόσμιο σύστημα των θαλασσών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το γεγονός ότι η μετακίνηση των πόλων συμβαδίζει με την πορεία της βιομηχανικής ανάπτυξης. Στο διάστημα 1835–1954, όταν τα περισσότερα μεγάλα φράγματα κατασκευάζονταν στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, ο Βόρειος Πόλος μετατοπίστηκε περίπου 20 εκατοστά προς έναν συγκεκριμένο ανατολικό μεσημβρινό. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, καθώς μεγάλα φράγματα άρχισαν να κατασκευάζονται και στην Ασία και την Ανατολική Αφρική, η κατεύθυνση της μετατόπισης άλλαξε, προσθέτοντας ακόμη περίπου 56 εκατοστά προς τα δυτικά.
Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα της επίδρασης των φραγμάτων προέρχεται από το μεγαλύτερο φράγμα του κόσμου, στην Κίνα. Έχει υπολογιστεί ότι, όταν η τεχνητή λίμνη του είναι πλήρως γεμάτη, η περιστροφή της Γης επιβραδύνεται ανεπαίσθητα — κατά μερικά δισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου.
Φυσικά, τα φράγματα δεν είναι ο μοναδικός ανθρώπινος παράγοντας που επηρεάζει τους πόλους. Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι η εντατική άντληση υπόγειων υδάτων αφαίρεσε μέσα σε λιγότερο από δύο δεκαετίες περίπου 2 τρισεκατομμύρια τόνους νερού από το υπέδαφος, προκαλώντας επιπλέον μετατόπιση των πόλων κάθε χρόνο.
Η ανθρώπινη δραστηριότητα επηρεάζει τη Γη με τρόπους πολύ πιο σύνθετους απ’ όσο συχνά αντιλαμβανόμαστε. Όσο περισσότερο κατανοούμε αυτές τις αλληλεπιδράσεις, τόσο καλύτερα μπορούμε να περιορίσουμε τις επιπτώσεις τους και να διαχειριστούμε πιο υπεύθυνα τον πλανήτη μας.
Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το Twitter και το Instagram.