Καλλιτέχνες ή μηχανές;-Το ποδόσφαιρο ως μορφή τέχνης

Έχεις δει ποτέ ένα γκολ που να σε έχει πραγματικά σοκάρει;
Σίγουρα έχεις δει. Όλοι έχουμε παρακολουθήσει ένα τέτοιο.

Για εμένα, το γκολ που όμοιό του δεν έχει υπάρξει — και δεν θα ξαναυπάρξει — είναι του Ντένις Μπέργκαμπ με την Άρσεναλ, μέσα στην έδρα της Νιούκαστλ, ένα μακρινό απόγευμα του 2002.

Το ποδόσφαιρο ως μορφή τέχνης

Ο Ρομπέρ Πιρές, με μια κοφτή πάσα, βρήκε τον Ντένις Μπέργκαμπ και αυτός απλά άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε σήμερα το ποδόσφαιρο. Με μια τρομερή, αντίθετη κίνηση, έστειλε τη μπάλα από τη μία πλευρά και ο ίδιος έφυγε από την άλλη. Το "χορευτικό" άφησε άναυδο όλο το γήπεδο — και λίγο περισσότερο το "θύμα": τον δικό μας Νίκο Νταμπίζα.

Είναι σπάνιο στον αθλητισμό και στο ποδόσφαιρο να βλέπεις κάτι που δεν μπορεί να εξηγηθεί. Για λίγο, ο Ολλανδός στράικερ έμοιαζε σαν να λύγισε τους νόμους της φυσικής προς όφελός του. Είναι εκείνη η στιγμή που σε κάνει να αναρωτιέσαι αν ένας ποδοσφαιριστής μπορεί να είναι ταυτόχρονα καλλιτέχνης — ειδικά όταν ο ίδιος τεστάρει τα όρια της δημιουργικότητας.

Η λέξη "δημιουργικότητα" χρησιμοποιείται πολύ συχνά στο ποδόσφαιρο, για να περιγράψει παίκτες. Είναι όμως η ίδια που αποδίδουμε στην τέχνη ή είναι κάτι τελείως διαφορετικό;

Η τέχνη έχει τη δύναμη να λυτρώνει, να δίνει νόημα και να ανακουφίζει τον άνθρωπο από το βάρος της ύπαρξης. Ο καλλιτέχνης βασίζεται στην ανθρώπινη ικανότητα να επινοεί μέσω της φαντασίας. Μπορούμε να πούμε κάτι τέτοιο για έναν ποδοσφαιριστή; Είναι σε θέση κάθε φορά να δημιουργεί ή απλώς εκτελεί τέλεια ό,τι έχει μάθει;

Οι περισσότεροι θεωρούν ότι ο αθλητισμός — και ειδικά το ποδόσφαιρο — δεν μπορεί να χαρακτηριστεί τέχνη, ακριβώς επειδή υπάρχει πάντα ένας σκοπός. Ο παίκτης μπαίνει στο γήπεδο για να κερδίσει, οπότε πολλές φορές το πώς θα φτάσεις εκεί δεν έχει τόση σημασία.

Όμως πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ότι, με τον ίδιο τρόπο που λειτουργεί η τέχνη για τον άνθρωπο, έτσι λειτουργεί και η μπάλα για όσους βλέπουν ένα παιχνίδι. Τα συναισθηματικά ανταλλάγματα είναι τα ίδια.

Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξη κανόνων δίνει στους επικριτές το δικαίωμα να πουν πως το ποδόσφαιρο δεν μοιάζει με την τέχνη, γιατί αυτή απαιτεί απόλυτη ελευθερία. Ο αθλητής θεωρείται μηχανή: προβλέπει, μαντεύει, τελειοποιεί και εκτελεί. Συνήθως δεν επινοεί.

Με ποιον τρόπο όμως εξηγείς φάσεις όπως αυτή στο Σεντ Τζέιμς Παρκ;
Ο Ντένις Μπέργκαμπ έκανε κάτι που δεν είχε ξαναγίνει. Ίσως τότε η ιδέα ότι το ποδόσφαιρο είναι απλώς μια διαδικασία προς ένα αποτέλεσμα δεν είναι επαρκής.

Ο συγγραφέας Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας έχει πει ότι "η ομορφιά του ποδοσφαίρου δεν προκύπτει από την τάξη, αλλά από τη διαρκή έκρηξη πιθανοτήτων. Κάθε ενέργεια δεν μοιάζει με καμία άλλη. Μια πάσα ανοίγει ένα τεράστιο φάσμα επιλογών. Ένα άπειρο μέσα σε ένα περιορισμένο πλαίσιο".

Η μπάλα στην πορεία της επηρεάζεται από ένα σωρό πράγματα που συχνά δεν λαμβάνουμε υπόψη: τον αέρα, το χορτάρι, την κίνηση των παικτών. Κάθε επαφή αλλάζει το παιχνίδι. Εκεί κρύβεται και η δημιουργικότητα: ο παίκτης παρατηρεί, φαντάζεται και προβλέπει. Η τεχνική είναι απλώς το μέσο. Είναι αυτό που ενώνει το μυαλό με το σώμα, ώστε να γίνει πράξη αυτό που έχει φανταστεί. Ένας ποδοσφαιριστής δημιουργεί, απλώς και μόνο επειδή αγγίζει τη μπάλα.

Όλα αυτά δεν εξηγούνται μόνο από τη θεωρία του χάους, αλλά και από τους περιορισμούς. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο Ζαν-Πολ Σαρτρ, το παιχνίδι απελευθερώνει τον άνθρωπο, ακριβώς επειδή είναι επινόηση. Οι κανόνες δεν περιορίζουν — δίνουν πλαίσιο και νόημα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο υπάρχει πραγματική ελευθερία. Στο ποδόσφαιρο, όλα συμβαίνουν μέσα στις τέσσερις γραμμές του γηπέδου. Κι όμως, παρά τα όρια, δημιουργούνται άπειρες εκδοχές σε κάθε φάση — ακόμη και στο πιο βαρετό παιχνίδι. Ακούγεται παράδοξο, αλλά οι περιορισμοί γεννούν τη δημιουργία.

Σήμερα, οι τίτλοι, οι νίκες και τα χρήματα έχουν τη μεγαλύτερη σημασία. Όμως η πράξη της δημιουργίας έχει αξία από μόνη της. Το αποτέλεσμα μετράει, αλλά αν αύριο όλα αυτά εξαφανίζονταν, εμείς θα συνεχίζαμε να παίζουμε.

Η  συγγραφέας Βιρτζίνια Γουλφ έλεγε ότι η ζωή δεν αποκαλύπτεται μέσα από μεγάλες απαντήσεις, αλλά μέσα από μικρές στιγμές φωτός. Αυτές οι στιγμές είναι η δημιουργικότητα. Όταν βλέπεις έναν ποδοσφαιριστή να κάνει κάτι απίστευτο, δεν θαυμάζεις μόνο εκείνον. Θαυμάζεις το τι μπορεί να σκεφτεί η ανθρώπινη ιδιοφυΐα μέσα σε περιορισμούς.

Το ποδόσφαιρο γίνεται ένας ολόκληρος κόσμος από μόνο του — ένα μέρος όπου η φαντασία παίρνει μορφή και γίνεται κοινή εμπειρία, ακόμη κι αν εμείς δεν μπορούμε να κάνουμε τα ίδια.

Όπως έλεγε η Γουλφ, "ο κόσμος είναι ένα έργο τέχνης και εμείς είμαστε μέρος του".

Μάλλον το ίδιο ισχύει και για το ποδόσφαιρο.

Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το Twitter και το Instagram.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για πολιτικές εξελίξεις, συνεντεύξεις διασήμων, συμβουλές για αντρική μόδα και συνταγές για φαγητό και πότο στο esquire.com.gr