Αυτό είναι το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει ποτέ

Διαβάζω βιβλία. Ένα καλό βιβλίο είναι ένα ευχάριστο διάλειμμα μέσα σε μια απαιτητική και αγχωτική καθημερινότητα. Δεν χρειάζομαι το καλοκαίρι για να διαβάσω και, προς Θεού, δεν χρειάζομαι ακόμα ένα βιβλίο αυτοβελτίωσης.

Πριν από λίγο καιρό αποφάσισα να διαβάσω την "Πατρίδα" του Φερνάντο Αραμπούρου. Για πολύ καιρό το ανέβαλα, καθώς με τρόμαζαν κάπως οι 720 σελίδες του.

Τελικά, είχα δίκιο.

Είναι βαρύ, σκοτεινό, καθόλου αισιόδοξο και, παράλληλα, βαθιά ανθρώπινο και γεμάτο πληγές. Παρ’ όλα αυτά, είναι το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει ποτέ. Και από τη στιγμή που θα μπεις στον κόσμο του, δύσκολα θα θελήσεις να βγεις.

Η "Πατρίδα", ή Patria στα ισπανικά, εκδόθηκε στην Ισπανία το 2016 και συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα ισπανόφωνα μυθιστορήματα των τελευταίων δεκαετιών. Στην Ελλάδα κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση της Τίνας Σπερελάκη.

Η ελληνική έκδοση φτάνει τις 720 σελίδες, ένας αριθμός που σίγουρα μπορεί να τρομάξει ακόμη και εκείνους που διαβάζουν συστηματικά. Στην πραγματικότητα, όμως, οι σύντομες ενότητες και η συνεχής εναλλαγή των πρωταγωνιστών κάνουν την ανάγνωση πολύ πιο άμεση από όσο περιμένεις.

Ένα βιβλίο για δύο οικογένειες στη Χώρα των Βάσκων

Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκονται δύο οικογένειες από ένα χωριό της Χώρας των Βάσκων. Κάποτε ήταν δεμένες μεταξύ τους: οι γονείς ήταν φίλοι, τα παιδιά τους είχαν μεγαλώσει όλα μαζί και οι ζωές τους ήταν μπλεγμένες, όπως συμβαίνει συνήθως σε εκείνες τις μικρές κοινωνίες όπου όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους.

Η δράση της βασκικής αυτονομιστικής οργάνωσης ETA —Euskadi Ta Askatasuna—, ο φόβος, η καχυποψία και η πολιτική πόλωση ανοίγουν ανάμεσα στις δύο οικογένειες ένα μεγάλο χάσμα.

Ο Αραμπούρου παρακολουθεί τις ζωές τους σε μια περίοδο περίπου 30 ετών, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 μέχρι το 2011, όταν η ETA ανακοίνωσε την οριστική παύση της ένοπλης δράσης της.

Αυτές είναι περίπου οι μοναδικές πληροφορίες που χρειάζεται να γνωρίζεις πριν ξεκινήσεις. Διαβάζοντας κάθε σελίδα, θα ανακαλύψεις πολύ περισσότερα για ένα ζήτημα που βρίσκεται αρκετά μακριά από τη δική μας γωνιά της Γης και είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα θελήσεις να μάθεις ακόμη περισσότερα.

Το βιβλίο δεν βασίζεται σε εντυπωσιακές ανατροπές ούτε σε κάποιο μεγάλο μυστικό που περιμένει να αποκαλυφθεί. Η δύναμη της "Πατρίδας" βρίσκεται αλλού: στον τρόπο με τον οποίο μια πολιτική σύγκρουση εισβάλλει στις οικογένειες, στις φιλίες, στους γάμους και στις παιδικές αναμνήσεις.

Η ιστορία πίσω από την Ιστορία

Ο Αραμπούρου δεν γράφει ένα ιστορικό εγχειρίδιο για την ETA. Δεν παραθέτει απλώς ημερομηνίες και πολιτικά γεγονότα. Τον ενδιαφέρει η ιστορία πίσω από την Ιστορία, η αθέατη πλευρά των γεγονότων.

Πώς είναι να ζεις καθημερινά σε έναν τόπο όπου όλοι γνωρίζονται, αλλά κανείς δεν ξέρει ποιον μπορεί πραγματικά να εμπιστευτεί; Πώς είναι να φοβάσαι όχι μόνο εκείνους που κρατούν τα όπλα, αλλά και τους γείτονες, τους φίλους και τους ανθρώπους που συναντάς καθημερινά στον δρόμο;

Ο ίδιος ο συγγραφέας έχει εξηγήσει ότι ήθελε τα γεγονότα να αντανακλώνται μέσα από πολλούς διαφορετικούς ανθρώπους, φύλα, κοινωνικά επίπεδα, χαρακτήρες και πολιτικές πεποιθήσεις, ώστε να μη δώσει μόνο μία εκδοχή της πραγματικότητας.

Και αυτό είναι ένα από τα ωραιότερα στοιχεία της "Πατρίδας". Οι χαρακτήρες δεν είναι σύμβολα, αλλά άνθρωποι. Είναι αντιφατικοί, ξεροκέφαλοι, πεισματάρηδες, θαρραλέοι, αστείοι, άδικοι και ευάλωτοι. Μπορεί να θυμώσεις μαζί τους και, μερικές σελίδες αργότερα, να καταλάβεις καλύτερα τις πράξεις τους. Όχι απαραίτητα να τους δικαιολογήσεις, αλλά να αντιληφθείς τι τους οδήγησε εκεί.

Η βία χωρίς εύκολες εξισώσεις

Ο συγγραφέας δεν εξισώνει τα πάντα ούτε παρουσιάζει τη βία σαν μια αφηρημένη διαφωνία ανάμεσα σε δύο πλευρές. Επιμένει στις συνέπειες της τρομοκρατίας και στην εμπειρία των θυμάτων, χωρίς να μετατρέπει το βιβλίο σε κάποιου είδους κήρυγμα.

Έχει μιλήσει, άλλωστε, για την ανάγκη του να προσεγγίσει τις εμπειρίες των θυμάτων με ενσυναίσθηση, ξεκαθαρίζοντας παράλληλα ότι ο στόχος του δεν ήταν να παραδώσει μαθήματα ηθικής, αλλά να αφηγηθεί τις ιστορίες αυτών των ανθρώπων.

Η βία στην "Πατρίδα" δεν εμφανίζεται μόνο στις πιο ακραίες μορφές της. Υπάρχει και στις σιωπές, στα βλέμματα, στην απομόνωση, στις παρέες που σταματούν να καλούν κάποιον και στους ανθρώπους που αλλάζουν πεζοδρόμιο για να μη χρειαστεί να τον χαιρετήσουν.

Η κοινωνία γύρω από τους πρωταγωνιστές δεν είναι απλώς ένας αμέτοχος παρατηρητής. Άλλοτε φοβάται, άλλοτε συναινεί και άλλοτε αποφασίζει ότι είναι ευκολότερο να κοιτάζει προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Ένα σπουδαίο οικογενειακό μυθιστόρημα

Παράλληλα, η αφήγηση κάνει την "Πατρίδα" και ένα σπουδαίο οικογενειακό μυθιστόρημα. Αν αφαιρούσες το πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο, θα παρέμενε μια δυνατή ιστορία για γονείς και παιδιά, για αδέλφια που απομακρύνονται, για ζευγάρια που δεν καταφέρνουν πάντα να τα βρουν μεταξύ τους και για ανθρώπους που κουβαλούν τις προσδοκίες της οικογένειάς τους περισσότερο σαν βάρος παρά σαν κάτι θετικό.

Οι ήρωες του Αραμπούρου αγαπούν, αλλά δεν ξέρουν πάντοτε πώς να το δείξουν. Θυμώνουν, πληγώνουν ο ένας τον άλλο, απομακρύνονται και συχνά αφήνουν τα πιο σημαντικά πράγματα ανείπωτα.

Η πολιτική, όμως, βρίσκεται παντού μέσα στην "Πατρίδα". Δεν περιορίζεται στις εφημερίδες, στις τηλεοράσεις και στα συνθήματα στους τοίχους. Καθορίζει ποιον αγαπάς, ποιον φοβάσαι, με ποιον μιλάς, πού επιτρέπεται να πας και ποια εκδοχή του εαυτού σου μπορείς να δείξεις στους άλλους.

Εισβάλλει στο οικογενειακό τραπέζι, στις φιλίες, στις ερωτικές σχέσεις και στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ακόμη και τα ίδια τους τα παιδιά.

Μια αφήγηση που δεν σε αφήνει να ηρεμήσεις

Η αφήγηση μετακινείται συνεχώς ανάμεσα σε διαφορετικά πρόσωπα και χρονικές περιόδους. Στην αρχή μπορεί να νιώσεις ότι χάνεσαι. Σύντομα, όμως, η δομή του βιβλίου γίνεται ξεκάθαρη και πλέον δεν μπορείς να το αφήσεις από τα χέρια σου.

Κάθε κεφάλαιο προσθέτει μια νέα λεπτομέρεια, η οποία μπορεί να αλλάξει εντελώς το αφήγημα που είχες σχηματίσει στο μυαλό σου. Μια σκηνή που αρχικά φαίνεται απλή αποκτά διαφορετικό νόημα όταν τη βλέπεις από την πλευρά ενός άλλου χαρακτήρα.

Ο αφηγητής δεν προσπαθεί να σου επιβάλει κάποια απόλυτη αλήθεια. Υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται διαφορετικά το ίδιο γεγονός, που έχουν ανάγκη να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους και που προσπαθούν να συνεχίσουν τη ζωή τους κουβαλώντας τα λάθη τους και όσα από αυτά μπορούν ή δεν μπορούν να παραδεχτούν.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις αναλυτικά την ιστορία της ETA για να απολαύσεις το βιβλίο. Μέσα από τις σελίδες του αντιλαμβάνεσαι σταδιακά το κλίμα της εποχής, τον φόβο, την κοινωνική πίεση και τον φανατισμό.

Το 2017 το βιβλίο απέσπασε το Εθνικό Βραβείο Αφήγησης της Ισπανίας. Η κριτική επιτροπή το ξεχώρισε, μεταξύ άλλων, για το ψυχολογικό βάθος των χαρακτήρων και την αφηγηματική έντασή του.

Μέχρι το 2020 είχε ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο αντίτυπα, είχε φτάσει στην 35η εκτύπωσή του και είχε μεταφραστεί σε περισσότερες από 30 γλώσσες. Η τεράστια επιτυχία του οδήγησε και στην τηλεοπτική μεταφορά του από το HBO, η οποία είναι επίσης εξαιρετική.

Υπάρχουν βιβλία που τα θαυμάζεις επειδή είναι άψογα γραμμένα και άλλα που αγαπάς επειδή σε κάνουν να αισθανθείς. Η "Πατρίδα" πετυχαίνει και τα δύο. Είναι ένα μυθιστόρημα σχεδιασμένο με τρομερή ακρίβεια, χωρίς όμως να μοιάζει με ένα ψυχρό λογοτεχνικό κατασκεύασμα.

Τι μένει όταν τελειώσει η βία;

Και τι μένει όταν τελειώσει η βία;

Ο Αραμπούρου ενδιαφέρεται κυρίως για όσα συμβαίνουν "μετά". Για το αν μπορείς να επιστρέψεις στον τόπο όπου πληγώθηκες. Για το αν μια κοινωνία μπορεί να προχωρήσει παραβλέποντας όσα συνέβησαν. Για το αν ένας άνθρωπος μπορεί πραγματικά να συμφιλιωθεί με το παρελθόν του.

Η ανακοίνωση του τέλους της ένοπλης δράσης δεν εξαφανίζει αυτομάτως τον φόβο, το πένθος, τις ενοχές και όσα έμειναν ανείπωτα. 

Η λήθη δεν είναι απαραίτητα δυνατή. Η συγχώρεση δεν είναι υποχρεωτική. Και η συμφιλίωση, όταν έρχεται, δεν είναι ποτέ εύκολη ούτε καθαρή.

Γι’ αυτό είναι, για μένα, το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει ποτέ. Επειδή σου θυμίζει τι είναι αυτό που κάνει ένα βιβλίο πραγματικά σπουδαίο. Σε μεταφέρει σε έναν τόπο όπου δεν έχεις πάει ποτέ, σε βάζει στις ζωές ανθρώπων που πιθανότατα δεν θα γνωρίσεις ποτέ και, ταυτόχρονα, σε κάνει να τους καταλαβαίνεις.

Όταν τελειώνεις την "Πατρίδα", αισθάνεσαι ότι έζησες κι εσύ για λίγο μαζί τους. Ότι κάθισες στο σαλόνι τους, άκουσες τις σιωπές τους και είδες από κοντά πώς το μίσος, ο φόβος και ο φανατισμός μπορούν να συνθλίψουν τις καθημερινές ζωές των ανθρώπων.

Και όταν ένα βιβλίο καταφέρνει να σε κάνει να αισθανθείς όλα αυτά, οι 720 σελίδες του δεν μοιάζουν πλέον πολλές. Μοιάζουν λίγες.

Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το Twitter και το Instagram.