Λίγο πριν ξημερώσει η Δευτέρα 15 Σεπτεμβρίου του 2008, τα φώτα παρέμεναν αναμμένα στα γραφεία της Lehman Brothers στη Seventh Avenue της Νέας Υόρκης. Τα ξενύχτια δεν ήταν βέβαια κάτι ασυνήθιστο στη Wall Street, μόνο που εκείνο το βράδυ κανείς δεν προσπαθούσε να κλείσει κάποιο μεγάλο deal. Δικηγόροι διάβαζαν έγγραφα, στελέχη μπαινόβγαιναν σε αίθουσες συσκέψεων και τα τηλέφωνα δεν σταματούσαν να χτυπούν, ενώ έξω από το κτίριο είχαν ήδη πάρει θέση τα τηλεοπτικά συνεργεία.
Όλοι γνώριζαν πλέον ότι κάτι που μέχρι λίγες ημέρες νωρίτερα έμοιαζε αδιανόητο βρισκόταν πολύ κοντά στο να συμβεί. Περίπου στις δύο τα ξημερώματα η Lehman Brothers Holdings κατέθεσε αίτηση προστασίας από τους πιστωτές της βάσει του Chapter 11. Μια εταιρεία με ιστορία 158 ετών, που είχε επιβιώσει από τον Αμερικανικό Εμφύλιο, δύο Παγκόσμιους Πολέμους, το Κραχ του 1929 και τη Μεγάλη Ύφεση, είχε μόλις καταρρεύσει.
Η χρηματοπιστωτική κρίση δεν ξεκίνησε εκείνο το βράδυ. Η αμερικανική αγορά ακινήτων είχε ήδη αρχίσει να καταρρέει και το σύστημα των subprime mortgages είχε μετατραπεί από μια εκπληκτικά κερδοφόρα μηχανή σε ωρολογιακή βόμβα. Για χρόνια οι τράπεζες έδιναν στεγαστικά δάνεια ακόμη και σε δανειολήπτες με αμφίβολη δυνατότητα αποπληρωμής, συγκέντρωναν αυτά τα δάνεια σε πολύπλοκα χρηματοοικονομικά προϊόντα και στη συνέχεια τα πουλούσαν σε επενδυτές σε ολόκληρο τον κόσμο. Όσο οι τιμές των ακινήτων ανέβαιναν, το σύστημα έμοιαζε ιδιοφυές. Όταν όμως οι τιμές άρχισαν να πέφτουν και οι δανειολήπτες να αδυνατούν να πληρώσουν, αποκαλύφθηκε πόσο εύθραυστο ήταν στην πραγματικότητα το οικοδόμημα.
Το τελευταίο Σαββατοκύριακο της Lehman Brothers
Η Lehman είχε τεράστια έκθεση στην αγορά ακινήτων και ταυτόχρονα λειτουργούσε, όπως μεγάλο μέρος της Wall Street εκείνης της εποχής, με υψηλό δανεισμό. Καθώς οι ζημιές αυξάνονταν, όμως, εμφανίστηκε ένα ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα. Η αγορά έπαψε να την εμπιστεύεται. Οι επενδυτές άρχισαν να αναρωτιούνται τι πραγματικά υπήρχε μέσα στον ισολογισμό της, οι πιθανοί χρηματοδότες δίσταζαν να της δανείσουν και η τιμή της μετοχής της κατέρρεε. Σε έναν χρηματοπιστωτικό οργανισμό η εμπιστοσύνη δεν αποτελεί απλώς πλεονέκτημα. Είναι ο μηχανισμός που του επιτρέπει να συνεχίζει να υπάρχει.
Την Παρασκευή 12 Σεπτεμβρίου, η Federal Reserve Bank of New York συγκέντρωσε μερικούς από τους ισχυρότερους ανθρώπους του αμερικανικού χρηματοπιστωτικού συστήματος. Εκπρόσωποι της κυβέρνησης και κορυφαία στελέχη της Wall Street πέρασαν ένα ολόκληρο Σαββατοκύριακο προσπαθώντας να βρουν μια λύση πριν ανοίξουν ξανά οι αγορές τη Δευτέρα. Ουσιαστικά έπρεπε να βρεθεί κάποιος που θα αγόραζε τη Lehman και θα απέτρεπε μια ανεξέλεγκτη πτώχευση. Οι δύο σοβαρότεροι υποψήφιοι ήταν η Bank of America και η βρετανική Barclays, όμως κανείς δεν ήθελε να αναλάβει μαζί με την τράπεζα και τα δισεκατομμύρια δολάρια αμφίβολης αξίας που βρίσκονταν στον ισολογισμό της.
Το σκηνικό γινόταν ακόμη πιο δραματικό επειδή υπήρχε ένα πολύ πρόσφατο προηγούμενο. Μόλις έξι μήνες νωρίτερα, η Bear Stearns είχε φτάσει στα πρόθυρα της κατάρρευσης και τελικά είχε περάσει στην JP Morgan Chase με τη Federal Reserve να διευκολύνει τη συμφωνία. Μέσα στη Lehman υπήρχε η πεποίθηση ότι, όταν τα πράγματα έφταναν πραγματικά στο απροχώρητο, κάτι ανάλογο θα συνέβαινε και αυτή τη φορά. Η κυβέρνηση θα παρενέβαινε, κάποιος αγοραστής θα εμφανιζόταν ή θα κατασκευαζόταν την τελευταία στιγμή μια συμφωνία που θα κρατούσε την τράπεζα ζωντανή. Όσο όμως περνούσε το Σαββατοκύριακο, αυτή η βεβαιότητα άρχισε να εξαφανίζεται.
Η Bank of America εγκατέλειψε τις συζητήσεις για τη Lehman και στράφηκε σε έναν άλλο γίγαντα της Wall Street που αντιμετώπιζε προβλήματα, τη Merrill Lynch, την οποία τελικά συμφώνησε να αγοράσει. Η Barclays έμοιαζε πλέον να αποτελεί την τελευταία πραγματική ελπίδα. Η συμφωνία όμως αντιμετώπισε σοβαρό εμπόδιο από τις βρετανικές ρυθμιστικές αρχές και κατέρρευσε. Η αμερικανική κυβέρνηση, από την πλευρά της, δεν ήταν διατεθειμένη να προσφέρει τη δημόσια στήριξη που θα απαιτούσε μια διάσωση αντίστοιχη με εκείνη της Bear Stearns. Μέχρι το βράδυ της Κυριακής, οι επιλογές είχαν ουσιαστικά τελειώσει.
Τα χαρτόκουτα στη Seventh Avenue
Όταν κατατέθηκε η αίτηση Chapter 11 τις πρώτες πρωινές ώρες της 15ης Σεπτεμβρίου, οι αριθμοί ήταν πρωτοφανείς. Η τελευταία διαθέσιμη οικονομική κατάσταση της Lehman εμφάνιζε περίπου 639 δισεκατομμύρια δολάρια σε assets και 613 δισεκατομμύρια σε υποχρεώσεις. Ήταν η μεγαλύτερη εταιρική πτώχευση στην αμερικανική ιστορία και το μέγεθός της ήταν τόσο μεγάλο ώστε ακόμη και άνθρωποι που εργάζονταν στις αγορές δυσκολεύονταν να προβλέψουν πού ακριβώς θα σταματούσαν οι συνέπειες.
Για το ευρύ κοινό, όμως, η κατάρρευση της Lehman δεν αποτυπώθηκε σε έναν ισολογισμό. Αποτυπώθηκε σε μια πολύ πιο απλή εικόνα. Το πρωί της Δευτέρας εργαζόμενοι άρχισαν να βγαίνουν από τα γραφεία της τράπεζας κουβαλώντας χαρτόκουτα με προσωπικά αντικείμενα, φακέλους, φωτογραφίες και ό,τι είχε απομείνει πάνω στα γραφεία τους. Πίσω τους βρισκόταν ακόμη το τεράστιο λογότυπο της Lehman Brothers και μπροστά τους δεκάδες κάμερες κατέγραφαν τη στιγμή. Άνθρωποι που μέχρι την προηγούμενη εβδομάδα εργάζονταν σε έναν από τους ισχυρότερους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς του κόσμου έφευγαν τώρα κρατώντας το επαγγελματικό τους παρελθόν μέσα σε ένα κουτί.
Ήταν μια εικόνα που μπορούσε να καταλάβει ακόμη και κάποιος που δεν γνώριζε τίποτα για mortgage-backed securities, derivatives ή credit default swaps. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η κρίση μπορούσε για πολλούς να μοιάζει με μια δυσνόητη ιστορία που αφορούσε traders, τραπεζίτες και οικονομολόγους. Τα χαρτόκουτα της Lehman την έκαναν ξαφνικά πραγματική.
Η στιγμή που ο φόβος έγινε παγκόσμιος
Το μεγάλο στοίχημα της αμερικανικής κυβέρνησης ήταν ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα θα μπορούσε να αντέξει την πτώχευση μιας μεγάλης επενδυτικής τράπεζας. Η Lehman δεν θα διασωζόταν και η αγορά θα αναγκαζόταν να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των κινδύνων που είχε αναλάβει. Αυτό που ακολούθησε, όμως, έδειξε πόσο βαθιά συνδεδεμένοι ήταν μεταξύ τους οι μεγάλοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί.
Ξαφνικά κανείς δεν ήταν βέβαιος ποιος είχε έκθεση στη Lehman, ποιος κατείχε τα χρέη της και πόσα ακόμη "τοξικά" περιουσιακά στοιχεία έκρυβαν οι ισολογισμοί άλλων τραπεζών. Οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί άρχισαν να φοβούνται να δανείσουν ο ένας στον άλλον και η πίστωση άρχισε να παγώνει. Μόλις μία ημέρα μετά την πτώχευση της Lehman, η ασφαλιστική AIG βρέθηκε και αυτή στο χείλος της κατάρρευσης. Αυτή τη φορά οι αμερικανικές αρχές αποφάσισαν ότι δεν μπορούσαν να πάρουν το ίδιο ρίσκο και η Federal Reserve προχώρησε σε μια πρωτοφανή επιχείρηση διάσωσης.
Την ίδια περίοδο, το Reserve Primary Fund, ένα από τα παλαιότερα money market funds των ΗΠΑ, ανακοίνωσε ότι η καθαρή αξία της μετοχής του είχε πέσει κάτω από το θεωρούμενο σχεδόν απαραβίαστο όριο του ενός δολαρίου, εξαιτίας της έκθεσής του σε χρέος της Lehman. Το γεγονός προκάλεσε πανικό σε μια αγορά την οποία εκατομμύρια επενδυτές θεωρούσαν εξαιρετικά ασφαλή. Τεράστια ποσά άρχισαν να αποσύρονται και η αμερικανική κυβέρνηση αναγκάστηκε να παρέμβει ξανά για να σταματήσει την αιμορραγία.
Η κρίση είχε πλέον ξεφύγει από τα όρια της Wall Street. Όταν οι τράπεζες σταματούν να εμπιστεύονται η μία την άλλη και η χρηματοδότηση στερεύει, το πρόβλημα πολύ γρήγορα φτάνει στις επιχειρήσεις και από εκεί στους εργαζομένους. Επενδύσεις αναβάλλονται, επιχειρήσεις δυσκολεύονται να δανειστούν, προσλήψεις παγώνουν και θέσεις εργασίας χάνονται. Μέσα στους επόμενους μήνες η παγκόσμια οικονομία θα βυθιζόταν στη σοβαρότερη οικονομική κρίση μετά τη Μεγάλη Ύφεση.
Από τη Νέα Υόρκη μέχρι την Αθήνα
Η κατάρρευση της Lehman δεν προκάλεσε από μόνη της όλα όσα ακολούθησαν. Η κρίση είχε ήδη αρχίσει και τα προβλήματα του χρηματοπιστωτικού συστήματος ήταν πολύ βαθύτερα από μία τράπεζα. Η 15η Σεπτεμβρίου, όμως, ήταν η στιγμή κατά την οποία έγινε σαφές ότι κανείς δεν γνώριζε πόσο μακριά μπορούσε να φτάσει η καταστροφή. Η Financial Crisis Inquiry Commission, που δημιουργήθηκε αργότερα για να διερευνήσει τα αίτια της κρίσης, περιέγραψε εκείνη την περίοδο ως το σημείο όπου η κατάσταση απέκτησε σεισμικές διαστάσεις. Οι πιστωτικές αγορές πάγωσαν, οι χρηματιστηριακές αγορές βυθίστηκαν και η κρίση μεταφέρθηκε από τη χρηματοοικονομική οικονομία στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες η ανεργία θα έφτανε τελικά στο 10%, εκατομμύρια άνθρωποι θα έχαναν τις δουλειές ή τα σπίτια τους και η οικονομία θα περνούσε τη βαθύτερη ύφεσή της μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην Ευρώπη, η χρηματοπιστωτική κρίση θα μεταμορφωνόταν σταδιακά σε κρίση κρατικού χρέους, αποκαλύπτοντας τις αδυναμίες της Ευρωζώνης. Και στην Ελλάδα οι συνέπειες θα αποκτούσαν μερικά χρόνια αργότερα μια πολύ συγκεκριμένη μορφή. Λέξεις που μέχρι τότε ανήκαν κυρίως στις οικονομικές σελίδες των εφημερίδων –spread, μνημόνιο, haircut, λιτότητα, capital controls– θα έμπαιναν στην καθημερινή ζωή μιας ολόκληρης χώρας.
Αυτό είναι ίσως και το στοιχείο που κάνει την ιστορία της Lehman τόσο σημαντική ακόμη και σήμερα. Η απόσταση ανάμεσα σε ένα trading floor στη Νέα Υόρκη και στην καθημερινότητα ενός ανθρώπου χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά αποδείχθηκε πολύ μικρότερη απ' όσο φανταζόμασταν. Ένα στεγαστικό δάνειο στην Καλιφόρνια μπορούσε να βρίσκεται μέσα σε ένα χρηματοοικονομικό προϊόν που είχε αγοράσει μια ευρωπαϊκή τράπεζα, η οποία με τη σειρά της είχε δανειστεί από κάποιον άλλο οργανισμό. Το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα είχε δημιουργήσει μια τεράστια αλυσίδα στην οποία σχεδόν όλοι συνδέονταν με όλους. Όταν έσπασε ένας από τους μεγαλύτερους κρίκους, ολόκληρη η αλυσίδα άρχισε να τρέμει.
Η πτώση μιας ολόκληρης εποχής
Η ιστορία της Lehman Brothers έχει μείνει ως ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της οικονομικής ύβρεως των χρόνων πριν από το 2008. Για δεκαετίες, η Wall Street είχε δημιουργήσει έναν κόσμο στον οποίο ο κίνδυνος έμοιαζε να μπορεί να υπολογιστεί, να τεμαχιστεί, να συσκευαστεί και τελικά να πουληθεί. Υπήρχαν μαθηματικά μοντέλα, οίκοι αξιολόγησης, derivatives, ασφαλιστικά συμβόλαια και ολόκληρα τμήματα risk management που υποτίθεται ότι μπορούσαν να προβλέψουν τι θα συνέβαινε αν κάτι πήγαινε στραβά. Αυτό που δεν είχαν υπολογίσει σωστά ήταν τι θα συνέβαινε αν πήγαιναν στραβά πολλά πράγματα ταυτόχρονα.
Η επίσημη αμερικανική έρευνα για την κρίση κατέληξε αργότερα σε ένα συμπέρασμα που ίσως είναι ακόμη πιο ανησυχητικό από την ίδια την κατάρρευση. Η χρηματοπιστωτική κρίση μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Δεν ήταν ένας σεισμός ή κάποια άλλη φυσική καταστροφή που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει. Ήταν αποτέλεσμα υπερβολικού δανεισμού, ανεπαρκούς εποπτείας, κακού risk management, επικίνδυνων χρηματοοικονομικών προϊόντων και μιας σχεδόν συλλογικής πεποίθησης ότι οι τιμές των ακινήτων θα συνέχιζαν να ανεβαίνουν επειδή αυτό ακριβώς έκαναν μέχρι τότε.
Γι' αυτό και η 15η Σεπτεμβρίου του 2008 παραμένει μια από τις ημερομηνίες που χώρισαν τη σύγχρονη οικονομική ιστορία σε "πριν" και "μετά". Όχι επειδή εκείνη την ημέρα χρεοκόπησε απλώς μία μεγάλη τράπεζα, αλλά επειδή κατέρρευσε μαζί της και η βεβαιότητα ότι οι άνθρωποι που διαχειρίζονταν το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα καταλάβαιναν και μπορούσαν να ελέγξουν όλους τους κινδύνους που είχαν δημιουργήσει.
Το πρωί εκείνης της Δευτέρας, οι εργαζόμενοι της Lehman Brothers συνέχιζαν να βγαίνουν από το κτίριο της Seventh Avenue κρατώντας τα χαρτόκουτά τους. Μέσα είχαν φωτογραφίες, προσωπικά αντικείμενα, χαρτιά και μικρά κομμάτια μιας επαγγελματικής ζωής που είχε αλλάξει μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο. Πίσω τους, το όνομα Lehman Brothers εξακολουθούσε να δεσπόζει πάνω από την είσοδο ενός οργανισμού που είχε ιδρυθεί το 1850.
Εκείνη τη στιγμή κανείς δεν μπορούσε ακόμη να γνωρίζει πόσο μακριά θα έφτανε το ωστικό κύμα. Οι άνθρωποι που έβγαιναν με τα κουτιά τους νόμιζαν ότι εγκατέλειπαν μια τράπεζα που είχε χρεοκοπήσει. Στην πραγματικότητα, μπροστά στις κάμερες ολόκληρου του κόσμου, έβγαιναν από μια εποχή που μόλις είχε τελειώσει.
