Ο Matthew Rhys είχε κάθε λόγο να μιλήσει για τον εαυτό του. Είχε μόλις ζήσει μία από εκείνες τις βραδιές που ένας ηθοποιός μπορεί να περιμένει για ολόκληρη την καριέρα του και να μην έρθουν ποτέ. "Σήκωσε" δύο Emmy βραβεία, θύμισε στο κοινό τις δύο σπουδαίες ερμηνείες του και έδωσε την οριστική επιβεβαίωση ότι βρίσκεται πλέον ανάμεσα στους σημαντικότερους ηθοποιούς της γενιάς του.
Έφτασε όμως και η στιγμή που ο Rhys σταμάτησε να μιλάει για τον Matthew Rhys. Μίλησε για την Ουαλία. "Είμαστε ένα μικρό αλλά πανίσχυρο έθνος", είπε μπροστά στο κοινό και λίγο αργότερα έκλεισε με τέσσερις λέξεις στη μητρική του γλώσσα. "Diolch yn fawr iawn". "Σας ευχαριστώ πάρα πολύ".
Δεν ήταν κάποιο πολιτικό μανιφέστο. Δεν ήταν δήλωση υπέρ της ανεξαρτησίας ούτε κάποιο προσεκτικά σχεδιασμένο μήνυμα προς το Westminster. Θα ήταν μάλλον άδικο για τον ίδιο να του αποδώσουμε προθέσεις που δεν εξέφρασε. Ήταν όμως κάτι άλλο. Ήταν η στιγμή που ένας Ουαλός, κρατώντας ένα από τα σημαντικότερα βραβεία της παγκόσμιας τηλεόρασης, αποφάσισε ότι ήθελε να ακουστεί η γλώσσα της πατρίδας του. Και αυτό, ειδικά σήμερα, έχει τη δική του βαρύτητα.
Μια γλώσσα είναι κάτι περισσότερο από λέξεις
Μεγάλωσα με τα σκωτικά γαελικά στο σπίτι. Τα μιλούσε ο παππούς μου και μέχρι σήμερα έχω κρατήσει σκόρπιες φράσεις στο κεφάλι μου. Και από την δική τους πλευρά, τα ουαλικά έχουν μια παράξενη ομορφιά ακόμη και για εκείνον που δεν καταλαβαίνει ούτε μία λέξη. Τα σύμφωνα μοιάζουν να συγκρούονται μεταξύ τους, οι ήχοι είναι ξένοι στο άλλοτε "αγγλοσαξονικό" αυτί και τα τοπωνύμια μπορούν να προκαλέσουν πανικό σε οποιονδήποτε δεν μεγάλωσε δυτικά των αγγλικών συνόρων. Αλλά η πραγματική ομορφιά τους βρίσκεται αλλού. Στο γεγονός δηλαδή ότι υπάρχουν ακόμη.
Τα Cymraeg, τα ουαλικά, είναι μία από τις αρχαιότερες ζωντανές γλώσσες της Ευρώπης και κουβαλούν πάνω τους την ιστορία ενός λαού που για αιώνες έζησε στη σκιά ενός πολύ μεγαλύτερου γείτονα. Μετά την ενσωμάτωση της Ουαλίας στο αγγλικό κράτος, τα αγγλικά έγιναν η γλώσσα της εξουσίας, της διοίκησης και της κοινωνικής ανέλιξης. Τον 19ο αιώνα, σε ορισμένα σχολεία, παιδιά που μιλούσαν ουαλικά μπορούσαν να βρεθούν με το περιβόητο Welsh Not κρεμασμένο στον λαιμό τους, μια πρακτική διαπόμπευσης που έμεινε στη συλλογική μνήμη πολύ περισσότερο από όσο επιβίωσε η ίδια.
Οι γλώσσες, άλλωστε, σπάνια εξαφανίζονται επειδή οι άνθρωποι ξυπνούν ένα πρωί και αποφασίζουν ότι δεν τις χρειάζονται. Εξαφανίζονται όταν ο κόσμος γύρω τους αρχίζει να τους μαθαίνει ότι μια άλλη γλώσσα είναι πιο χρήσιμη, πιο μορφωμένη, πιο κατάλληλη για να προχωρήσουν στη ζωή τους. Τα ουαλικά πέρασαν από αυτή τη δοκιμασία και επέζησαν.
Ο Matthew Rhys είναι, κατά μια μοντέρνα έννοια, προϊόν αυτής της επιβίωσης. Τα ουαλικά είναι η πρώτη του γλώσσα και η σχέση του μαζί τους δεν είναι διακοσμητική. Έχει μιλήσει επανειλημμένα για την ανάγκη προστασίας τους και για τη σημασία που είχε στην οικογένειά του η μετάδοσή τους από γενιά σε γενιά. Γι' αυτό το "Diolch yn fawr iawn" είχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον από μια χαριτωμένη στιγμή στα Emmy. Ήταν τέσσερις λέξεις μιας γλώσσας που κάποτε θεωρήθηκε εμπόδιο στην πρόοδο, ειπωμένες στην πιο λαμπερή σκηνή της αμερικανικής τηλεόρασης.
Για όσους σέβονται την παράδοση και ειδικά σε μία χώρα που είχε αιωνίως προβλήματα με το στέμμα, υπάρχει μια μικρή δικαιοσύνη σε αυτό.
Η Ουαλία δεν είναι Αγγλία
Υπάρχει επίσης κάτι που έξω από τη Μεγάλη Βρετανία ξεχνάμε συχνά. Συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε σχεδόν εναλλάξ τις λέξεις "Αγγλία", "Βρετανία" και "Ηνωμένο Βασίλειο", σαν να περιγράφουν λίγο-πολύ το ίδιο πράγμα. Για έναν Ουαλό, έναν Σκωτσέζο ή έναν Βορειοϊρλανδό, φυσικά, δεν το κάνουν.
Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι μια πολιτική ένωση διαφορετικών εθνών, με διαφορετικές ιστορικές μνήμες και διαφορετικές αντιλήψεις για το πόσο καλά εξακολουθεί να τους εξυπηρετεί αυτή η ένωση. Και τα τελευταία χρόνια, οι ρωγμές έχουν γίνει δυσκολότερο να αγνοηθούν.
Η Σκωτία πραγματοποίησε ήδη ένα δημοψήφισμα ανεξαρτησίας το 2014 και το ζήτημα δεν εξαφανίστηκε με τη νίκη του "Όχι" ή καλύτερα το "Better Together" όπως μετονομάστηκε αργότερα η καμπάνια. Στη Βόρειo Ιρλανδία, η συζήτηση αφορά την πιθανότητα επανένωσης με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας μέσα από μια πολιτική τρομοκρατίας που χρονολογείται από τα Troubles και το αντάρτικο του IRA. Τέλος, στην Ουαλία, όπου για δεκαετίες η ανεξαρτησία ακουγόταν περισσότερο σαν ρομαντική ιδέα παρά σαν σοβαρό πολιτικό ενδεχόμενο, το θέμα έχει αρχίσει να μετακινείται και να γίνεται mainstream. Όχι, η Ουαλία δεν βρίσκεται σήμερα ένα βήμα πριν φύγει από το Ηνωμένο Βασίλειο. Η πλειοψηφία των Ουαλών εξακολουθεί να μην υποστηρίζει την ανεξαρτησία. Αυτό όμως είναι μόνο η μισή εικόνα.
Η άλλη μισή βρίσκεται στις νεότερες ηλικίες, όπου η ιδέα μιας ανεξάρτητης Ουαλίας εμφανίζεται πολύ ισχυρότερη. Βρίσκεται στην άνοδο του Plaid Cymru και βρίσκεται στη συνάντηση των ηγετών του, του SNP και του Sinn Féin στο Κάρντιφ, με ένα κοινό αίτημα. Ότι οι λαοί της Ουαλίας, της Σκωτίας και της Βόρειας Ιρλανδίας πρέπει να έχουν το δικαίωμα να αποφασίσουν οι ίδιοι για το συνταγματικό τους μέλλον – μάλιστα αυτό το τελευταίο έπαιξε πολύ στις επικεφαλίδες των media τις τελευταίες ημέρες. Προσοχή. Αυτό δεν σημαίνει ότι αύριο το πρωί θα ξυπνήσουμε με ένα Ηνωμένο Βασίλειο μικρότερο κατά τρία έθνη.
Σημαίνει όμως ότι η παλιά βεβαιότητα πως η Ένωση είναι -περίπου- η φυσική κατάσταση των πραγμάτων, δεν είναι πια τόσο βέβαιη.
Το Στέμμα και μια δύσκολη αγάπη
Η σχέση της Ουαλίας με το βρετανικό Στέμμα συμπυκνώνεται ίσως καλύτερα σε έναν τίτλο. Prince of Wales. Για τη βρετανική μοναρχία, ο τίτλος αυτός είναι παράδοση. Για αρκετούς Ουαλούς είναι κάτι πολύ πιο περίπλοκο. Ο τίτλος συνδέθηκε με τον διάδοχο του αγγλικού θρόνου μετά την κατάκτηση της Ουαλίας από τον Εδουάρδο Α' τον 13ο αιώνα. Όταν ο Κάρολος χρίστηκε Πρίγκιπας της Ουαλίας στο Caernarfon το 1969, η τελετή πραγματοποιήθηκε μέσα σε κλίμα έντονης αντίδρασης από το ουαλικό εθνικιστικό κίνημα.
Περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, όταν ο τίτλος πέρασε στον William, η συζήτηση επέστρεψε. Για κάποιους είναι ένας απολύτως φυσιολογικός θεσμικός τίτλος. Για άλλους παραμένει ένα κατάλοιπο μιας εποχής κατά την οποία η σχέση Αγγλίας και Ουαλίας καθοριζόταν περισσότερο από την κατάκτηση παρά από τη συναίνεση.
Αυτό είναι ίσως και το ενδιαφέρον με την Ουαλία. Δεν χρειάζεται να θέλεις την ανεξαρτησία για να αισθάνεσαι έντονα Ουαλός. Δεν χρειάζεται να απορρίπτεις το Ηνωμένο Βασίλειο για να θεωρείς ότι η χώρα σου έχει επί αιώνες αντιμετωπιστεί ως κάτι μικρότερο από αυτό που πραγματικά είναι. Η ταυτότητα δεν λειτουργεί πάντα με δημοψηφίσματα και ποσοστά.
Μερικές φορές λειτουργεί με μια γλώσσα.
Κάπως έτσι όλα επιστρέφουν στον Matthew Rhys
Το 2018, όταν είχε κερδίσει το Emmy για το The Americans, ο Rhys είχε σκοπό να τελειώσει την ομιλία του στα ουαλικά. Μέσα στην ένταση της στιγμής το ξέχασε. Αργότερα είχε παραδεχθεί πόσο τον είχε ενοχλήσει και αστειευόταν ότι θα έπρεπε πλέον να κερδίσει ένα Oscar για να αποκτήσει ακόμη μία ευκαιρία. Δεν χρειάστηκε. Οκτώ χρόνια αργότερα βρέθηκε ξανά εκεί και αυτή τη φορά θυμήθηκε.
Ίσως γι' αυτό η στιγμή είχε κάτι όμορφα προσωπικό. Ο Rhys δεν χρειάστηκε να υψώσει τη φωνή του ούτε να μετατρέψει την απονομή σε πολιτικό βήμα. Αρκούσε απλά να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα που μιλούσε όταν ήταν παιδί στο Κάρντιφ. "Diolch yn fawr iawn". Τέσσερις λέξεις.
Πίσω τους όμως βρίσκονται αιώνες ιστορίας, μια γλώσσα που αρνήθηκε να εξαφανιστεί, μια περίπλοκη σχέση με την Αγγλία και το Στέμμα και ένα ερώτημα για το μέλλον του Ηνωμένου Βασιλείου που γίνεται όλο και πιο δύσκολο να αποφεύγεται. "Ένα μικρό αλλά πανίσχυρο έθνος". Το πρώτο είναι αναμφισβήτητο. Για το δεύτερο, οι Ουαλοί μοιάζουν όλο και περισσότερο αποφασισμένοι να μιλούν οι ίδιοι.
Το πιο όμορφο, είναι πως τις περισσότερες φορές αυτό είναι που αρκεί.
