Ας ανοίξουμε το Instagram για να δούμε μια ειδοποίηση. Μετά βλέπουμε ένα reel. Ύστερα άλλο ένα ξεκινά μόνο του. Κάτι ακόμη που μας ενδιαφέρει εμφανίζεται στο feed και, όταν τελικά σηκώνουμε το βλέμμα από την οθόνη, έχει περάσει πολύ περισσότερη ώρα απ’ όση νομίζαμε.
Είναι μια εμπειρία τόσο συνηθισμένη, ώστε σχεδόν μοιάζει με αναπόφευκτο χαρακτηριστικό των social media.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όμως, υποστηρίζει ότι δεν είναι καθόλου αναπόφευκτο.
Στα προκαταρκτικά συμπεράσματα έρευνας που ξεκίνησε το 2024, οι Βρυξέλλες κατηγορούν τη Meta ότι έχει σχεδιάσει το Facebook και το Instagram με τρόπο που ενθαρρύνει την υπερβολική και καταναγκαστική χρήση, κάνοντας συγκεκριμένη αναφορά στο infinite scroll, το autoplay, τις ειδοποιήσεις και τους εξατομικευμένους αλγόριθμους προτάσεων.
Η ΕΕ μιλά ακόμη και για addictive design, δηλαδή για έναν σχεδιασμό ικανό να ενισχύει συμπεριφορές που μοιάζουν με εκείνες ενός εθισμού.
Σημαίνει, όμως, αυτό πραγματικά ότι το Instagram μπορεί να μας κάνει εθισμένους;
Το ότι χρησιμοποιείς πολύ τα social media και το Instagram δεν σημαίνει ότι είσαι εθισμένος
Η πρώτη διάκριση είναι σημαντική: το να περνά κάποιος πολλές ώρες στο Instagram ή στο Facebook δεν αρκεί από μόνο του για να μιλήσουμε για εθισμό.
Μπορούμε να αφιερώνουμε ώρες σε πολλές δραστηριότητες χωρίς να έχουμε χάσει τον έλεγχο.
Το ζήτημα γίνεται διαφορετικό όταν μια συμπεριφορά αποκτά καταναγκαστικά χαρακτηριστικά: όταν προσπαθούμε επανειλημμένα να την περιορίσουμε και αποτυγχάνουμε, όταν συνεχίζουμε παρά τις συνέπειες που αναγνωρίζουμε ως αρνητικές ή όταν αρχίζει να επηρεάζει τον ύπνο, τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις μας.
Γι’ αυτό και γύρω από τη λέξη "εθισμός" όταν εφαρμόζεται στα social media υπάρχει μια πολύ πιο σύνθετη επιστημονική συζήτηση απ’ ό,τι αφήνουν να εννοηθεί ορισμένοι τίτλοι.
Η πολύωρη χρήση, η προβληματική χρήση και ο εθισμός δεν είναι απαραίτητα το ίδιο πράγμα.
Και ακριβώς στον κίνδυνο προβληματικής χρήσης επιμένει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η έρευνα έλαβε υπόψη εσωτερικά έγγραφα και δεδομένα της Meta, τη διαθέσιμη επιστημονική βιβλιογραφία και τις απόψεις ειδικών, μεταξύ αυτών και ειδικών στις συμπεριφορικές εξαρτήσεις.
Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στους ανηλίκους και στους ευάλωτους ενήλικες, αλλά κυρίως στη νυχτερινή χρήση του Instagram και του Facebook από εφήβους.
Σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, η Meta δεν αξιολόγησε επαρκώς ούτε περιόρισε αρκετά τον κίνδυνο ορισμένα χαρακτηριστικά των προϊόντων της να μετατρέψουν τη φυσιολογική χρήση σε κάτι όλο και πιο δύσκολο να ελεγχθεί.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία της υπόθεσης: το πρόβλημα δεν θα ήταν απλώς αυτό που βρίσκουμε μέσα στα social media.
Θα ήταν ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο είναι σχεδιασμένα.
Το κόλπο; Να μη μας αφήνουν ποτέ να σταματήσουμε
Αρκεί να σκεφτεί κανείς πώς λειτουργούσε ένα παραδοσιακό website.
Έφτανες στο τέλος μιας σελίδας και έπρεπε να αποφασίσεις αν ήθελες να πατήσεις κάτι άλλο.
Τελείωνε ένα video και έπρεπε να επιλέξεις το επόμενο.
Έκλεινες το site και, εκτός αν το θυμόσουν μόνος σου, τίποτα δεν ερχόταν να ζητήσει ξανά την προσοχή σου.
Το infinite scroll καταργεί το τέλος της σελίδας.
Το autoplay καταργεί την απόφαση να ξεκινήσεις το επόμενο περιεχόμενο.
Οι ειδοποιήσεις επαναφέρουν την εφαρμογή στην προσοχή μας ακόμη κι όταν δεν τη χρησιμοποιούμε.
Την ίδια στιγμή, ο αλγόριθμος προσπαθεί συνεχώς να προβλέψει ποια φωτογραφία, ποιο video ή ποιο θέμα μπορεί να μας εμποδίσει να κλείσουμε την εφαρμογή εκείνη ακριβώς τη στιγμή.
Κανένα από αυτά τα εργαλεία δεν αναγκάζει πρακτικά κάποιον να συνεχίσει να βλέπει.
Όλα μαζί, όμως, αφαιρούν μια σειρά από μικρές στιγμές στις οποίες, υπό άλλες συνθήκες, θα έπρεπε να αποφασίσουμε αν θέλουμε να συνεχίσουμε.
Η Επιτροπή περιγράφει το αποτέλεσμα με μια ιδιαίτερα εύστοχη έκφραση: "autopilot mode".
Δεν χρειάζεται απαραίτητα να σκεφτούμε "θέλω να περάσω άλλα είκοσι λεπτά εδώ".
Αρκεί να συνεχίσουμε να κάνουμε την πιο απλή κίνηση: άλλο ένα scroll, ενώ μπροστά μας εμφανίζεται συνεχώς κάτι καινούργιο.
Τα Reels, τα Stories και τα εξατομικευμένα feeds είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά επειδή ελαχιστοποιούν την αναμονή και αυξάνουν την πιθανότητα, αργά ή γρήγορα, να εμφανιστεί το περιεχόμενο που θα καταφέρει να μας κρατήσει.
Αυτό ακριβώς βρίσκεται στην καρδιά του προβλήματος.
Οι πλατφόρμες έχουν οικονομικό συμφέρον να κερδίζουν την προσοχή μας και διαθέτουν εξαιρετικά εξελιγμένα εργαλεία για να καταλαβαίνουν πώς μπορούν να το πετύχουν.
Δεν αρκεί απλώς να πούμε "σταμάτα";
Η Meta έχει ήδη εισαγάγει εργαλεία ελέγχου του χρόνου που περνά κάποιος στις πλατφόρμες της, ειδοποιήσεις που προτείνουν διάλειμμα, ειδικές λειτουργίες για εφήβους και parental controls.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όμως, αυτά τα μέτρα δεν αντισταθμίζουν επαρκώς το πρόβλημα που δημιουργεί ο ίδιος ο σχεδιασμός των εφαρμογών.
Μια ειδοποίηση μπορεί να κλείσει με ένα tap.
Και ένα parental control έχει περιορισμένη χρησιμότητα αν χρειάζεται χρόνο και γνώσεις για να ρυθμιστεί σωστά — κάτι που δεν διαθέτουν όλοι οι γονείς.
Γι’ αυτό οι Βρυξέλλες προτείνουν πολύ βαθύτερες παρεμβάσεις: να απενεργοποιηθούν ως προεπιλογή το infinite scroll και το autoplay, να προστεθούν διαλείμματα με πραγματικό αποτέλεσμα και να τροποποιηθούν τα συστήματα προτάσεων ώστε να είναι λιγότερο προσανατολισμένα στη μεγιστοποίηση του engagement.
Προς το παρόν, πάντως, η Meta δεν έχει κριθεί οριστικά ένοχη για κάτι.
Τα συμπεράσματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι προκαταρκτικά και η εταιρεία έχει δικαίωμα να παρουσιάσει την υπεράσπισή της.
Η Meta αμφισβητεί τις κατηγορίες και υποστηρίζει ότι οι Βρυξέλλες δεν έχουν λάβει επαρκώς υπόψη τα μέτρα προστασίας που έχουν ήδη εφαρμοστεί, ιδιαίτερα στους λογαριασμούς εφήβων.
Αν, ωστόσο, τα συμπεράσματα της ευρωπαϊκής έρευνας επιβεβαιωθούν, η εταιρεία θα μπορούσε να αντιμετωπίσει πρόστιμο που φτάνει έως και το 6% του ετήσιου παγκόσμιου τζίρου της.
Το αρχικό ερώτημα, επομένως, δεν έχει ακόμη μια τόσο απλή απάντηση όσο το "ναι, τα social media προκαλούν εθισμό".
Η ευρωπαϊκή έρευνα θέτει όμως ίσως ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον ερώτημα:
Πόσο αποδεκτό είναι να σχεδιάζεται μια υπηρεσία με τέτοιο τρόπο ώστε, κάθε φορά που θέλουμε να σταματήσουμε να τη χρησιμοποιούμε, να πρέπει εμείς να καταβάλουμε συνειδητά προσπάθεια για να το κάνουμε;
Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το Twitter και το Instagram.
