Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) μπορεί να μας βοηθήσει να εξελιχθούμε επαγγελματικά, απλοποιώντας επαναλαμβανόμενες καθημερινές εργασίες και επιτρέποντάς μας να αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων μας και στη βελτίωση της παραγωγικότητάς μας. Ωστόσο, η ολοένα και μεγαλύτερη παρουσία της στη ζωή μας δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο που επηρεάζει τον εγκέφαλο, τη μνήμη και την ικανότητά μας να παίρνουμε αποφάσεις.
"Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε, θυμόμαστε και αποφασίζουμε. Όταν χρησιμοποιούμε το AI για να απαλλάξουμε τον εγκέφαλό μας από διαδικασίες όπως η σκέψη, η εξαγωγή συμπερασμάτων ή η συγγραφή κειμένων, μειώνουμε τη νοητική προσπάθεια, αλλά ταυτόχρονα τον συνηθίζουμε να μην εκτελεί αυτές τις εργασίες. Αν αυτή η συμπεριφορά αντικατάστασης γίνει συνήθεια, φτάνουμε σε ένα σημείο όπου ο εγκέφαλός μας δεν εξασκείται πλέον σε αυτές τις λειτουργίες", εξηγεί η Καταλίνα Χόφμαν, πτυχιούχος Εργοθεραπείας και ειδικός στην εκπαίδευση του εγκεφάλου και στη γνωστική ανάπτυξη.
Όπως επισημαίνει, η δυνατότητα άμεσης πρόσβασης σε πληροφορίες μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί επίσης να επηρεάσει την ανοχή μας στην απογοήτευση και στην αναμονή, αλλά και την ικανότητά μας να ανακαλούμε πληροφορίες από τη μνήμη μας.
"Ο εγκέφαλος μοιάζει με μυ. Χρειάζεται συνεχή δραστηριότητα, γιατί διαφορετικά ατροφεί. Γι' αυτό είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο και υποστήριξη, όχι ως υποκατάστατο των γνωστικών μας ικανοτήτων", τονίζει.
Τεχνητή Νοημοσύνη: Τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα
"Υπάρχει μια φράση που αγαπώ ιδιαίτερα: "Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι μια ανθρωπολογική προέκταση αυτού που ήδη είμαστε", του Ισπανού φιλοσόφου και παιδαγωγού Γκρεγκόριο Λούρι", αναφέρει η Ρόσα Μολίνα, ψυχίατρος, εκπαιδευτικός και εκλαϊκεύτρια της επιστήμης.
"Με άλλα λόγια, ενισχύει όσα ήδη διαθέτουμε. Αν δεν υπάρχει τίποτα, θα ενισχύσει αυτό το κενό. Αν υπάρχουν προκαταλήψεις, θα τις αναπαράγει. Αν υπάρχει γνώση, θα την ενισχύσει και αυτή. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν δημιουργεί από το μηδέν, αλλά αντανακλά και ενισχύει όσα υπάρχουν ήδη στο μυαλό μας. Αυτό που της δίνουμε είναι και αυτό που παίρνουμε πίσω. Το σημαντικό είναι τι επιλέγουμε να της προσφέρουμε και πώς αξιοποιούμε τις δυνατότητές της".
Η ίδια προειδοποιεί ότι η υπερβολική εξάρτηση από την τεχνολογία μπορεί να περιορίσει την αυτονομία μας. Φέρνει, μάλιστα, ως παράδειγμα εκείνον τον φίλο που δεν μπορεί πλέον να πάει πουθενά χωρίς να ανοίξει το Google Maps, ακόμη κι αν γνωρίζει τη διαδρομή.
Κάπως έτσι, η τεχνολογία μπορεί να αφαιρέσει ένα μέρος από τον αυθορμητισμό και τη χαρά της καθημερινότητας. Και όταν η ζωή παύει να μας ενθουσιάζει, ανεξάρτητα από τον λόγο, αυτό αποτελεί από μόνο του ένα πρόβλημα.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί επίσης να επηρεάσει τη συναισθηματική μας ισορροπία, σύμφωνα με την Καταλίνα Χόφμαν.
"Όλο και περισσότεροι άνθρωποι, όταν αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα, αντί να το μοιραστούν με τους ανθρώπους γύρω τους, στρέφονται στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Είναι θετικό να εκφράζουμε όσα αισθανόμαστε και να βρίσκουμε λέξεις για τα συναισθήματά μας. Αν όμως σταματήσουμε να το κάνουμε με άλλους ανθρώπους, χάνουμε κάτι ανεκτίμητο: την ανθρώπινη επαφή".
Όπως εξηγεί, κανένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη ζεστασιά, την ενσυναίσθηση και την οπτική ενός ανθρώπου που ενδιαφέρεται πραγματικά για εμάς. Ούτε, φυσικά, μπορεί να υποκαταστήσει τη δουλειά ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας.
"Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη για να παίρνουν αποφάσεις. Αν αυτό γίνει συνήθεια, κάποια στιγμή αρχίζεις να αμφισβητείς τη δική σου ικανότητα να αποφασίζεις, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η αυτοεκτίμησή σου", προσθέτει.
Από την πλευρά της, η Ρόσα Μολίνα επισημαίνει έναν ακόμη κίνδυνο: την τάση ορισμένων συστημάτων AI να συμφωνούν υπερβολικά με τον χρήστη.
"Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι σαν εκείνον τον φίλο που έχει πάντα μια απάντηση, αλλά μερικές φορές δεν ξέρει πότε πρέπει να σταματήσει να συμφωνεί μαζί μας. Αν βυθιστούμε υπερβολικά στον εικονικό κόσμο της, μπορεί να αρχίσουμε να αισθανόμαστε ότι τα συναισθήματά μας είναι τόσο προβλέψιμα όσο ο αλγόριθμος του TikTok".
Σύμφωνα με την ψυχίατρο, η υπερβολική χρήση μπορεί να μας απομακρύνει από τα πραγματικά μας συναισθήματα, ενισχύοντας το άγχος και τη συναισθηματική αστάθεια.
Πώς μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να επηρεάσει τη μνήμη και τη συγκέντρωση;
Οι επιπτώσεις της υπερβολικής χρήσης AI δεν περιορίζονται στη συναισθηματική μας κατάσταση. Οι γνωστικές μας ικανότητες ενδέχεται επίσης να επηρεαστούν, ιδιαίτερα όταν αναθέτουμε συστηματικά στην τεχνολογία εργασίες που παλαιότερα απαιτούσαν προσωπική νοητική προσπάθεια.
"Η υπερβολική χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ικανότητά μας να συγκεντρωνόμαστε, να θυμόμαστε, να δημιουργούμε και να συλλογιζόμαστε. Το αποτέλεσμα θα είναι θετικό μόνο αν χρησιμοποιούμε το AI για εργασίες που δεν προσφέρουν ιδιαίτερη νοητική διέγερση και αξιοποιούμε τον χρόνο που εξοικονομούμε σε δραστηριότητες που προκαλούν το μυαλό μας", αναφέρει η Χόφμαν.
Η Ρόσα Μολίνα συμφωνεί ότι το ζητούμενο δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία, αλλά να θέσουμε όρια στη χρήση της.
"Χρησιμοποίησε την Τεχνητή Νοημοσύνη ως συμπλήρωμα, όχι ως υποκατάστατο. Ο εγκέφαλός σου έχει τεράστιες δυνατότητες, αλλά μην ξεχνάς να τον εξασκείς. Έλεγχε τον χρόνο σου και μην αφήνεις το AI να καθορίζει την καθημερινότητά σου. Αξιοποίησε τις γρήγορες απαντήσεις του, αλλά δώσε και στον εαυτό σου χρόνο να σκεφτεί".
Η ψυχίατρος υπενθυμίζει επίσης ότι, όσο αποτελεσματική κι αν είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, δεν διαθέτει την ίδια ικανότητα κατανόησης των συναισθημάτων μας με έναν καλό φίλο. Γι' αυτό και συμβουλεύει να μην αφήνουμε ολόκληρη τη ζωή μας στα χέρια της ή, ακριβέστερα, στον κώδικά της.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίδραση που μπορεί να έχει η τεχνολογία στη μνήμη.
"Όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν προσπαθούν καν να θυμηθούν μια πληροφορία. Απλώς ρωτούν την Τεχνητή Νοημοσύνη. Και επειδή αισθανόμαστε ότι έχουμε όλες τις πληροφορίες διαθέσιμες μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, δεν βλέπουμε πλέον την ανάγκη να τις αποθηκεύουμε στη μνήμη μας. Έτσι, ο εγκέφαλος, που έχει την τάση να εξοικονομεί προσπάθεια, σταματά να συγκρατεί πληροφορίες", εξηγεί η Μολίνα.
Ανάλογες ανησυχίες εκφράζονται και για τη συγκέντρωση και την υπομονή. Έχοντας συνηθίσει να βρίσκουμε σχεδόν τα πάντα με το πάτημα ενός κουμπιού, δυσκολευόμαστε ολοένα περισσότερο να αφιερώσουμε χρόνο στην ανάλυση πληροφοριών ή στην επίλυση ενός προβλήματος.
"Διαχειριζόμαστε χειρότερα την αναμονή, επειδή έχουμε συνηθίσει να λαμβάνουμε μικρές "δόσεις" ντοπαμίνης με ελάχιστη προσπάθεια και πολύ μεγάλη συχνότητα", υποστηρίζει η Χόφμαν.
Η ίδια επισημαίνει ότι πολλοί άνθρωποι αναθέτουν πλέον ακόμη και σημαντικές αποφάσεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η συνήθεια μπορεί να αποδυναμώσει την εξάσκηση των εκτελεστικών λειτουργιών του εγκεφάλου, δηλαδή των ικανοτήτων που μας επιτρέπουν να σκεφτόμαστε λογικά, να συγκρίνουμε επιλογές, να αξιολογούμε πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα και να καταλήγουμε σε μια απόφαση.
"Όλα αυτά περιορίζουν την ικανότητά μας να λύνουμε προβλήματα, επειδή ο εγκέφαλος αρχίζει να αναρωτιέται: αφού υπάρχει ήδη μια μηχανή που κάνει τη δουλειά για μένα, γιατί να μπω στον κόπο;", εξηγεί.
Millennials, boomers και digital natives: Ποια γενιά διαχειρίζεται καλύτερα το AI;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά χρήσιμη, αρκεί να μάθουμε να τη χρησιμοποιούμε με κριτική σκέψη, αντιμετωπίζοντάς τη ως υποστηρικτικό εργαλείο και όχι ως απόλυτη πηγή γνώσης.
"Είναι ένας πολύτιμος σύμμαχος για να εξοικονομούμε χρόνο από κουραστικές εργασίες που δεν μας προσφέρουν ιδιαίτερη γνωστική διέγερση. Αυτόν τον επιπλέον χρόνο μπορούμε να τον αφιερώσουμε σε δραστηριότητες που ενισχύουν τη δημιουργικότητα, τη συγκέντρωση και τη μνήμη", επιμένει η Καταλίνα Χόφμαν.
Για τους ανθρώπους που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν σε έναν αναλογικό κόσμο, η εμφάνιση της Τεχνητής Νοημοσύνης αποτελεί μια μεγάλη ευκαιρία. Πρόκειται για γενιές που έμαθαν να ζουν σε δύο διαφορετικές πραγματικότητες, έχοντας βιώσει μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές μεταβάσεις στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Μεγάλωσαν σε μια εποχή χωρίς διαδίκτυο, αναπτύσσοντας δεξιότητες όπως η υπομονή και η αναλυτική σκέψη, ενώ στη συνέχεια προσαρμόστηκαν στον ψηφιακό κόσμο.
Ωστόσο, σήμερα αισθάνονται συχνά ότι πρέπει να ανταγωνιστούν τους ανθρώπους που μεγάλωσαν μέσα στην τεχνολογία, θεωρώντας ότι βρίσκονται ένα βήμα πίσω από αυτούς.
"Αυτό μπορεί να δημιουργήσει άγχος, ανασφάλεια και έλλειψη αυτοπεποίθησης. Πολλοί πιστεύουν ότι πρέπει να συμπεριφέρονται όπως οι νεότερες γενιές για να παραμείνουν χρήσιμοι, αντί να αναγνωρίζουν την αξία του να γνωρίζουν πώς να χρησιμοποιούν την τεχνολογία, αλλά και πώς να λειτουργούν χωρίς αυτήν", εξηγεί η Χόφμαν.
Σύμφωνα με την ίδια, ενώ αρχικά η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιούνταν κυρίως στον επαγγελματικό χώρο, πλέον εισέρχεται σταδιακά σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας.
Παρατηρείται, πάντως, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στη Generation X, δηλαδή στους ανθρώπους που γεννήθηκαν πριν από τη δεκαετία του 1980, και στους millennials, που γεννήθηκαν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Οι millennials εμφανίζουν μεγαλύτερη τάση να χρησιμοποιούν την τεχνολογία και για προσωπικά ζητήματα, όπως οι ανθρώπινες σχέσεις. Αυτό οφείλεται, σύμφωνα με την ειδικό, στο γεγονός ότι η ψηφιακή επανάσταση συνέπεσε με την εφηβεία τους, με αποτέλεσμα η διαδικτυακή κοινωνικοποίηση να αποτελεί από νωρίς ένα φυσιολογικό κομμάτι της ζωής τους.
"Ένας άνθρωπος που είναι σήμερα 50 ετών είχε ήδη έναν ώριμο εγκέφαλο όταν η τεχνολογία άρχισε να εισβάλλει στην καθημερινότητά μας. Αντίθετα, όσοι είναι σήμερα 35 ετών άρχισαν να χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και τα πρώτα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην εφηβεία τους, όταν ο εγκέφαλός τους βρισκόταν ακόμη σε ανάπτυξη".
Κατά την Χόφμαν, αυτό σημαίνει ότι ορισμένες δεξιότητες που χαρακτηρίζουν την αναλογική εποχή έχουν εδραιωθεί περισσότερο στη Generation X, με αποτέλεσμα τα αντίστοιχα νευρωνικά δίκτυα να είναι ισχυρότερα.
Από την άλλη πλευρά, οι άνθρωποι που μεγάλωσαν μέσα στον ψηφιακό κόσμο αισθάνονται πιο εξοικειωμένοι με τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης.
"Όσοι έχουμε ζήσει στην αναλογική εποχή μπορούμε να αξιοποιήσουμε την τεχνολογία με πιο συνειδητό τρόπο, είτε επειδή αντιμετωπίζουμε τη χρήση της με επιφυλακτικότητα είτε επειδή οι γνωστικές μας δεξιότητες είναι αρκετά εξασκημένες ώστε να μη θεωρούμε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να κάνει τα πάντα καλύτερα από εμάς".
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι μεγαλύτερες γενιές είναι προστατευμένες από τους κινδύνους της υπερβολικής χρήσης.
"Όλοι μπορούμε να πέσουμε στις παγίδες της και να επηρεαστούμε αρνητικά. Δεν πρέπει να έχουμε υπερβολική αυτοπεποίθηση, αλλά να είμαστε ενημερωμένοι και να θυμόμαστε ότι πρόκειται για ένα εργαλείο, όχι για κάτι που μπορεί να μας αντικαταστήσει", καταλήγει η ειδικός.
Πώς να προστατεύσεις τον εγκέφαλο και την ψυχική σου υγεία
Για τη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας και της συναισθηματικής ισορροπίας, η Ρόσα Μολίνα προτείνει, μεταξύ άλλων, τη σωματική άσκηση, τον περιορισμό του χρόνου μπροστά στις οθόνες και τη διατήρηση μιας οργανωμένης καθημερινότητας.
"Ο εγκέφαλος χρειάζεται άσκηση όσο και το σώμα. Αποσυνδέσου από την τεχνολογία και περιόρισε τον χρόνο που περνάς μπροστά σε οθόνες. Η υπερβολική έκθεση μπορεί να μας εξαντλήσει και να επηρεάσει αρνητικά τη γνωστική μας απόδοση και την ικανότητά μας να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας", επισημαίνει.
Παράλληλα, συμβουλεύει να μην αποδεχόμαστε άκριτα τις απαντήσεις που μας δίνει η Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά να τις συγκρίνουμε με άλλες πηγές και να τις συζητάμε με ανθρώπους που διαθέτουν σχετικές γνώσεις.
"Μοιράσου και σύγκρινε τις πληροφορίες που λαμβάνεις από το AI με άλλους ανθρώπους και επαγγελματίες. Αυτό θα σε βοηθήσει να αναπτύξεις την κριτική σου σκέψη και να αξιολογείς καλύτερα τις απαντήσεις που σου δίνει. Προσπάθησε επίσης να διατηρείς μια οργανωμένη ζωή, καθώς οι καθημερινές συνήθειες και η σταθερή ρουτίνα προσφέρουν συναισθηματική ισορροπία".
Το βασικό μήνυμα είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει έναν εξαιρετικά χρήσιμο σύμμαχο, αρκεί να μην της παραχωρήσουμε πλήρως τις ικανότητες που μας επιτρέπουν να σκεφτόμαστε, να θυμόμαστε και να αποφασίζουμε μόνοι μας.
