Μια χειραψία, δύο φράσεις και εκείνο το ανεξήγητο συναίσθημα ότι ο άνθρωπος απέναντί σου είναι "δικός σου" (ή ότι κάτι πάνω του δεν σου αρέσει καθόλου). Οι πρώτες εντυπώσεις δημιουργούνται τόσο γρήγορα, ώστε συχνά μοιάζουν περισσότερο με ένστικτο παρά με συνειδητή σκέψη. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, είναι αν αξίζει να τις εμπιστευόμαστε.
Ο Νίκολας Ρουλ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, μελετά τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε τους ανθρώπους που συναντάμε. Όπως εξήγησε στο podcast "Speaking of Psychology" της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, ο εγκέφαλος αρχίζει να σχηματίζει άποψη μέσα σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, προτού καν αντιληφθούμε ότι έχουμε ξεκινήσει να κρίνουμε.
Η πρώτη αυτή "σάρωση" ακολουθεί μια σειρά προτεραιοτήτων που έχει εξελικτικές ρίζες. Αρχικά, ο εγκέφαλος προσπαθεί να αποφασίσει αν ο άγνωστος αποτελεί απειλή ή αν είναι ασφαλής. Στη συνέχεια εξετάζει πόσο χρήσιμος μπορεί να αποδειχθεί, αν υπάρχει ενδεχόμενο ερωτικής έλξης και, τέλος, αν ανήκει στην ίδια κοινωνική ομάδα, μπορεί να εξελιχθεί σε συνεργάτη ή διαθέτει χαρακτηριστικά όπως η εξωστρέφεια και η αξιοπιστία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γρήγορες κρίσεις μας είναι εντελώς αυθαίρετες. Στις έρευνες που αφορούν χαρακτηριστικά τα οποία δεν είναι άμεσα ορατά, η μέση ακρίβεια των εκτιμήσεων κινείται περίπου στο 65%. Το ποσοστό, ωστόσο, αλλάζει σημαντικά ανάλογα με το τι προσπαθούμε να καταλάβουμε και πόσες πληροφορίες διαθέτουμε. Η ηλικία, για παράδειγμα, εκτιμάται με σχετικά μεγάλη επιτυχία. Αντίθετα, η ικανότητά μας να καταλάβουμε αν κάποιος είναι πραγματικά αξιόπιστος ή αν μας εξαπατά πλησιάζει συχνά τα επίπεδα της τυχαίας πρόβλεψης, παρότι σε τέτοιες κρίσεις τείνουμε να έχουμε μεγάλη αυτοπεποίθηση.
Μια στατική φωτογραφία προσφέρει σαφώς λιγότερα στοιχεία από μια προσωπική συνάντηση, στην οποία παρατηρούμε τη φωνή, τις εκφράσεις και τη στάση του σώματος. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις οι ακουστικές πληροφορίες μπορεί να είναι πιο αποκαλυπτικές από την εμφάνιση. Ακόμη και μικρές λεπτομέρειες, πάντως, επηρεάζουν την κρίση μας. Σε πειράματα, οι συμμετέχοντες συνέδεσαν την έντονη περιποίηση των φρυδιών με υψηλότερα επίπεδα ναρκισσισμού, αποδεικνύοντας πόσο εύκολα ένα επιφανειακό γνώρισμα μετατρέπεται σε υπόθεση για τον χαρακτήρα.
Στερεότυπα και προκαταλήψεις παίζουν ρόλο
Εδώ ακριβώς αρχίζει το επικίνδυνο κομμάτι. Οι πρώτες εντυπώσεις δεν τροφοδοτούνται μόνο από όσα βλέπουμε, αλλά και από στερεότυπα, προσωπικές εμπειρίες και κοινωνικές προκαταλήψεις. Σε έρευνα για την αντίληψη του σώματος των μαύρων ανδρών, τόσο οι λευκοί όσο και οι μαύροι συμμετέχοντες υπερεκτίμησαν το ύψος και τη δύναμή τους. Μόνο οι λευκοί, όμως, συνέδεσαν αυτή την εντύπωση με μεγαλύτερη επικινδυνότητα και θεώρησαν περισσότερο δικαιολογημένη τη χρήση βίας εναντίον τους.
Οι συνέπειες μπορεί να ξεπεράσουν κατά πολύ μια άβολη γνωριμία. Μελέτες που εξέτασαν δικαστικές αποφάσεις έχουν δείξει ότι κατηγορούμενοι των οποίων τα πρόσωπα θεωρούνταν λιγότερο αξιόπιστα είχαν αυξημένες πιθανότητες καταδίκης και επιβολής βαρύτερης ποινής. Η εμφάνιση, δηλαδή, μπορεί να επηρεάσει κρίσεις που κανονικά θα έπρεπε να στηρίζονται αποκλειστικά σε αποδείξεις.
Μια πρώτη εντύπωση μπορεί να αλλάξει, αλλά όχι εύκολα. Πειράματα έδειξαν ότι ακόμη κι όταν οι συμμετέχοντες εκπαιδεύονταν να συνδέουν ένα πρόσωπο με διαφορετικά χαρακτηριστικά, λίγα λεπτά αργότερα επέστρεφαν συχνά στην αρχική τους εκτίμηση. Οι πραγματικές εμπειρίες και η βαθύτερη γνωριμία μπορούν σταδιακά να διορθώσουν αυτή την αυτόματη αντίδραση.
Η πρώτη εντύπωση, επομένως, δεν είναι άχρηστη. Είναι μια γρήγορη πρώτη εκδοχή της πραγματικότητας, όχι η τελική απόφαση. Μπορεί να μας προειδοποιήσει, αλλά μπορεί εξίσου εύκολα να μας παραπλανήσει. Γι’ αυτό αξίζει να την ακούμε, χωρίς να της παραδίδουμε και ολόκληρη την κρίση μας.
Ακολούθησε το Esquire στο Facebook, το X και το Instagram.
